آینده اصولگرایان
مصطفی ایزدی- فعال سیاسی
حرف اول و آخر همه کسانی که به تشکلهای سیاسی و فرهنگی فکر میکنند، تشکیل حزب است. حزب- به مفهوم عام آن- کارایی فراوان و قدرتمندی دارد. روزیروزگاری «ریشسفیدی» و «شیخوخیت» اهمیت و ارزش خاصی داشت. امروزه اگر نگوییم پدیده ریشسفیدی و شأن شیخوخیت، کاملا افول کرده اما میتوان گفت که چراغ آن رو به خاموشی است. خیلیها تلاش میکنند که کورسوی تشکلهای مبتنی بر رفاقت و همفکری که شیخی در رأس آن میدانداری میکند را بهعنوان تشکلی که میتواند دیگران را به خط بیاورد، زنده و پویا نگه دارند، اما چندان شدنی نیست. مگر نه این است که یک حزب قدرتمند با همه لوازم و سازوکارهای حقوقی و اجتماعی قادر است احزاب ضعیفتر را گرد آورد و جبههای را شکل دهد؟ اشکال این کار که با عقل و منطق و سیاست و فهم درست از سیاستورزی سازگاری دارد چیست که چهرههای پرنفوذ سیاسی و فرهنگی از پاگرفتن احزاب و جبههها ممانعت به عمل میآورند؟ اگر هم با حزب مخالفتی نداشته باشند در تشکیل آن گامی برنمیدارند. با این نگاه به سراغ جریانهای سیاسی و احیانا تشکلهایی که دوست دارند به هر شکل تشکل خود را حفظ کنند و پرچم آن را برافراشته نگه دارند، میرویم تا علل بازماندن آنها را بکاویم.
چنددهه است که در ایران، چهرهها و افراد فعال سیاسی، عموما به دودسته تقسیم میشوند که هر دورهای نام خاصی بر خود مینهند. امروزه این دسته به جناح اصولگرا و اصلاحطلب شهرت دارند. شرایط برای اصولگرایان و اصلاحطلبان، همیشه مثل هم نبوده و نیست. اصولگرایان که به جناح راست و محافظهکار هم مشهورند، پس از پیروزی انقلاب اسلامی افتوخیزهای بسیاری داشتهاند. جدیدترین مساله این جناح از عدماقبال مردمی، در انتخابات ریاستجمهوری سال 92 بود که با وجود بهمیدانفرستادن پنج نامزد، نتوانستند کرسی ریاستجمهوری را در اختیار خود بگیرند. در تحلیل این موضوع، سیاسیون و روزنامهنگاران اتفاقنظر دارند که اختلاف در درون جبهه اصولگرایان وضع آنان را به این روز رسانده است. بعضیها معتقدند که عملکرد هشتساله دولتهای نهم و دهم و بهویژه رفتار شخص احمدینژاد که منتخب اصولگرایان بود، باعث شد که استقبال مردمی از آنان به حدی از تنزل برسد که نتوانند در دوره یازدهم رییسجمهوری داشته باشند. شکی نیست که رفتار رییس دولتهای نهم و دهم و عملکرد مجموعه این دو دولت، مهمترین اثری که داشت همانا ایجاد اختلاف در اردوگاه جناح خود بود. این اختلاف فرصت را در کوتاهمدت برای بازسازی این تشکل از آنان گرفت و آنان نیازمند درانداختن طرحی نو هستند. یکی از مهمترین وجوه طرح نو این است که پدیده ریشسفیدی و شیخوخیت را از نقشه راه خود حذف کنند و تشکلهایی با رویکرد شیخوخیت را وادار سازند که حزب تشکیل داده یا از تشکیل حزب حمایت کنند. از جمله این تشکلها، جامعه روحانیت مبارز تهران است. این جامعه در سالهای آغازین پس از پیروزی انقلاب، تاثیر زیادی بر جریانات سیاسی ایران میگذاشت و آن هم بهدلیل این بود که بسیاری از اعضایش، عضو حزب جمهوریاسلامی نیز بودند. پس از اینکه حزب جمهوریاسلامی منحل شد، جامعه روحانیت تلاش کرد که خود را جایگزین آن کند، اما در این کار موفق نشد، بهخصوص هنگامی که میخواست برای مجلسشورایاسلامی یا مجلس خبرگان رهبری از سراسر ایران نامزد معرفی کند، امامخمینی آنان را از این کار برحذر داشت و به آنان تکلیف کرد که در خارج از تهران دخالت نکنند. جامعه مدرسین حوزه علمیه قم نیز چنین تصمیمی داشت که پس از برحذرداشتن بنیانگذار جمهوریاسلامی، جامعه روحانیت مبارز تهران از تصمیم خود منصرف شده و به همان قم بسنده کرد. پس از انشعاب مجمع روحانیون مبارز از آن، جامعه روحانیت مبارز تهران تضعیف شده بود، اما توانست مجددا در عرصه سیاسی نقشآفرینی کند. بهویژه اینکه احزاب و گروههای دیگر اصولگرا را تحت زعامت خود درآورد و چنین وانمود کرد که اگر شیخوخیت جامعه نبود، اصولگرایان نمیتوانستند در امور سیاسی کشور حضور فعالی داشته باشند. البته گروهها نیز پذیرفتند که تحت لوای جامعه روحانیت مبارز و جامعه مدرسین حوزه علمیه قم فعالیت و از این طریق به عرصههای گوناگون مدیریت راه پیدا کنند و نقشی کلیدی در اداره قوای سهگانه داشته باشند. شرایط خوب از هر جهت برای اصولگراها فراهم بود، وحدت آنان مثالزدنی بود، تا اینکه دوم خرداد 76 از راه رسید و اصلاحطلبان ابتدا قوهمجریه و سپس قوهمقننه را در مجلس ششم در اختیار گرفتند. اما اصلاحطلبان از موقعیتی که پیدا کرده بودند، بهره نبردند و میپنداشتند جناح راست دیگر توانایی ورود به این دو قوه اصلی را ندارد. از طرفی رسانههای در اختیار اصولگرایان، با هرچه در توان داشتند به چالش رسانهای علیه اصلاحطلبان دست زدند. فعالیت تبلیغاتی علیه دولتهای هفتم و هشتم و مجلس ششم بهاضافه بعضی از اختلافات- خصوصا در دوره اول شوراهای اسلامی شهر و روستا، کار خود را کرد و فرد کمترشناختهشدهای بهنام محمود احمدینژاد با حمایت همهجانبه جناح راست که نام «اصولگرا» را برگزیده بود، وارد صحنه شد. از این نقطه بهبعد، جناح اصولگرا دستخوش اختلاف شد و دیگر نتوانست زخمهای ناشی از این اختلافات را ترمیم کند. در دورهای که اصولگرایان، دو دولت نهم و دهم و مجلس هفتم و هشتم را تشکیل داده بودند، این جناح به چالشهای عمدهای دچار شد. این مساله ابتدا محصول تکروی احمدینژاد در انتخابات سال 84 بود. در آن انتخابات، اصولگرایان سنتی چند نامزد داشتند: علی لاریجانی، محمدباقر قالیباف و محسن رضایی. در این میان اصولگرایان جدیدی تحت عنوان آبادگران که در شورای شهر تهران، اکثریت قریببهاتفاق را داشتند وارد صحنه شدند و محمود احمدینژاد را نامزد ریاستجمهوری کردند. در این هنگام اصولگرایان سنتی هرچه تلاش کردند وی را به ائتلاف وادارند، اما او نپذیرفت و دست رد به سینه شیوخ و ریشسفیدان سنتی زد. در مقابل بهدلیل وجود چند نامزد از جناح اصلاحطلب در صحنه و تقسیمشدن آرای فراوان آنان بین آقایان هاشمیرفسنجانی، مصطفی معین، مهدی کروبی و محسن مهرعلیزاده، بالاخره کاندیدای مستقل از اصولگرایان سنتی، یعنی احمدینژاد، بیشترین آرا را به دست آورد و انتخابات به مرحله دوم رفت. اینبار هاشمیرفسنجانی و احمدینژاد به رقابت پرداختند. نوع رفتار احمدینژاد باعث شد که تمامی گروهها و دستهها و احزاب اصولگرا، اعم از سنتی و جدید به حمایت از وی برخاستند و او رییسجمهور شد، اما احمدینژاد این حمایت را پاس نداشت و همه اعضای کابینه خود را از دوستان و آشنایان خود انتخاب کرد و به آمادگیها و درخواستهای اصولگرایان سنتی، کوچکترین اعتنایی نکرد. از این موقع بهبعد، انسجام اصولگرایان دچار خدشه شده و اختلافات تشدید شد، بهویژه اینکه یک گروه نوظهور در مجلس هفتم و هشتم، همه ظرفیت خود را صرف دفاع همهجانبه از احمدینژاد کرد و همین امر باعث اوقاتتلخی مخالفان او در جناح اصولگرا شد. عملکرد دوره هشتساله دولتهای تحتمدیریت احمدینژاد و رفتار خاص هواداران او در مجلسشورایاسلامی، شرایط اصولگرایان را در جامعه متفاوت کرد و در بین هواداران دولت نیز تفرقه ایجاد شد. ظهور و بروز این شرایط در انتخابات ریاستجمهوری یازدهم در خرداد 92 جلوه داشت و علیالظاهر در انتخابات مجلس دهم که اواخر سال آینده خواهد بود، بیش از گذشته خود را نشان خواهد داد.
این حدس و گمان برای انتخابات سال آینده از آنروست که با درگذشت دو چهره سرشناس سنتیها، یعنی آیتالله مهدویکنی، شیخ اصولگرایان سنتی و حبیبالله عسگراولادی، ریشسفید آنان، قدرت گردهمآوری و ائتلاف آنان رو به کاستی گذاشته است. در این معادله، فعلا از دسته طرفداران احمدینژاد و ائتلاف آنها با اصولگرایان سنتی سخنی در میان نیست، چراکه احتمال چنین ائتلافی، حداقل برای انتخابات مجلس دهم، نزدیک صفر است و البته عقلای راست سنتی، بهدلیل سوءمدیریت رییس دولت نهم و دهم و ناخرسندی جامعه چندان تمایلی به این ائتلاف نشان نمیدهند. آنها بهدنبال این هستند که مجموعهای واحد از گروهها، افراد و احزاب سنتی درست کنند تا مجلس دهم را در اختیار داشته باشند. به نظر نگارنده چنین اتفاقی نخواهد افتاد چرا که، اولا: یکی از اصلیترین محورهای ائتلاف و پیروزی اصولگرایان سنتی، همانا اعتنا به ریشسفیدی و شیخوخیت بود که فعلا این محور کمفروغ است. تلاش جامعه روحانیت مبارز تهران و جامعه مدرسین حوزه علمیه قم که به نام جامعتین شناخته میشوند، این است که گروههای همخط خود را ید واحد کند، اما تاکنون این اتفاق نیفتاده است. از طرفی یکی از شاخههای موثر اصولگرایان به رهبری دکتر علی لاریجانی، رییس مجلسشورایاسلامی در پی تاسیس حزب هستند که بزرگان جامعتین ظاهرا رضایتی از این اقدام ندارند. اینها معتقدند اگر دکتر لاریجانی حزب راه انداخت، باید تحت امر جامعتین قرار گیرد. غلامرضا مصباحیمقدم، سخنگوی جامعه روحانیت در مصاحبهای گفته است: «تمام اصولگرایان باید زیر چتر جامعتین باشند.» (اعتماد، 18آذرماه 93، ص10) یکی از اعضای مهم شورای مرکزی جامعه روحانیت مبارز تهران، آقای حسین ابراهیمی نیز سخنان قابلتوجهی در این خصوص دارد: «به عقیده من این امر یعنی وحدت و اجماع زیر چتر جامعتین از آرمانهای اصولگرایان است»، «ما درون جریان اصولگرایان محور دیگری بهجز جامعتین نداریم. ما اصلا محوریتی برای سایر جریانات درون اصولگرایی قایل نیستیم»، «اکنون هم هیچ راهی جز این محوریت براساس منشوری که دوسال پیش برای خود تعیین شد و به امضای جامعتین رسید و به عناصر اصولگرا ابلاغ شد، وجود ندارد»، «آقای لاریجانی و سایر اصولگرایان محوریتی جز جامعتین ندارند و آنها نیز درنهایت به جامعتین منتج خواهند شد. زیر نظر جامعتین اگر هم وحدت نتوانست رخ دهد، تلاش میکنیم به ائتلاف دست یابیم.» (همان) در این نقطهنظرات، یک نوع بایدها و الزامات و حتی ابلاغ منشور به دیگران وجود دارد که همگی نشان میدهد جامعه روحانیت مبارز و جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، همچنان بهدنبال حفظ شیخوخیت خود هستند، اما به نظر میرسد نه جامعتین دیگر آن شرایط محوریت را دارند و نه اصولگرایان سنتی و غیرسنتی حاضر هستند که چون گذشته عمل کنند. زیرا اعضای جامعه روحانیت مثل گذشته یکدست و هماهنگ نیستند، حتی هنوز نمیدانند که بالاخره هاشمیرفسنجانی و روحانی و ناطقنوری عضو شورای مرکزی جامعه روحانیت هستند یا نه؟ این بزرگواران نیز در مقابل اظهارات متفاوت اعضای جامعه، سکوت معناداری کردهاند. اگر این سه روحانی بلندپایه، خود را عضو این تشکل معرفی کنند و جلسات جامعه با حضور آنان تشکیل شود، شاید محوریت یا شیخوخیت جامعه روحانیت بازسازی شود. ثانیا: راه چاره و علاج جامعه روحانیت مبارز تهران این است که تشکل خود را به حزب تبدیل کنند و با سایر احزاب اصولگرا به یک ائتلاف برسند. از طرفی عقلای جناح اصولگرا باید به هر زحمتی هست، تندروهای این جناح را وادار به ترک افراطیگری کنند و نگذارند زاویه اختلاف را بازتر کنند. البته همه این تمهیدات بهتنهایی نمیتواند اصولگرایان را در انتخابات مجلس دهم پیروز کند، چرا که اصلاحطلبان دارای انسجام و هماهنگی هستند و همانطور که در انتخابات ریاستجمهوری یازدهم در سال گذشته به ائتلاف و توافق دستهجمعی رسیدند و توانستند آرای مردم را به سمت کاندیدای خود به گردش درآورند، در انتخابات سال آینده نیز میتوانند آرای کسر قابلتوجهی از مردم را جذب کنند. بدیهی است، اگر اصولگرایان تندرو، بهویژه جبهه پایداری و اطرافیان احمدینژاد از مخالفت با دکتر روحانی دست بردارند، باز هم بهدلیل تصویری که در جامعه از آنان وجود دارد، نمیتوانند آرای مردم را برای حضور فراگیر در مجلسشورایاسلامی دوره دهم به دست آورند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.