ایدههای کوچک، کتابخانههای بزرگ
امیلی امرایی
چهارسال پیش هرروز روزنامهها و خبرگزاریها از تعطیلی کتابفروشیهای بزرگ در راستههای فرهنگی شهر خبر میدادند، اما حالا بهمدد بازشدن درهای وزارت ارشاد و کتابهایی که منتشر میشوند اوضاع کمی بهتر شده. علاوهبر این در مرکزخریدهای شیک و بزرگی که در گوشهوکنار تهران افتتاح میشوند، کتابفروشیها هم از تبصره تخفیفهای مالیاتی که گنجاندن مراکز فرهنگی برای این برجها بههمراه میآورد استفاده کردهاند و جانی دوباره گرفتهاند. حالا در دل مرکزخریدهای آنچنانی کتابفروشیهایی شبیه نمونههای خارجی رخ مینماید. اما همه اینها بهنظر تنها به بخشهایی از پایتخت 730کیلومتری محدود میشود، کمیآنسوتر و اینسوتر از اینخبرها نیست. آمار دقیقی از شهرستانهای بدون کتابخانه عمومی در دسترس نیست. اما همین چند وقت پیش بود که رییساتحادیه ناشران و کتابفروشان تبریز خبر داد 9 استان کشور حتی سهکتابفروشی هم ندارند. در این شرایط بهنظر زور نهاد کتابخانههای عمومی و بخش دولتی بهتنهایی نمیرسد، راهانداختن کتابفروشی دولتی هم که آدم را یاد کوبا میاندازد که سلمانیها و رستورانهایش هم دولتی است، و با این سرانه مطالعه طبیعی است که بخش خصوصی رغبت چندانی برای سرمایهگذاری در شهرهای کوچک نداشته باشد. خرید آنلاین کتاب هم از آن رویاهای دورودراز است که احتمالا به اینزودیها به شهرستانی مثل «کلوانق» آذربایجانشرقی نمیرسد، پس تنها امید تجهیز و راهاندازی کتابخانههای کوچک است؛ ایدهای که در شهرهای بزرگی مثل تهران خیلیها برایش آستین بالا زدهاند و تلاش میکنند کتابهایی خواندنی از هر دست را جمعآوری کنند و به روستاها و شهرهای کوچک دور از مرکز برسانند. یکجا اسمش را گذاشتهاند «نذرکتاب»، یکجا هم میشود کاروان کتاب صبا و البته وقتی هم متولی زیاد میشود و مدعی برای اولین و بهترینبودن تبدیل به رقابت میشود، دستآخر به نظر آن کاری که باید پیش میرود. طرح جمعآوری کتاب و تجهیز کتابخانههای شهرستانهای دور از مرکز، اینروزها خیلیجاها برگزار میشود؛ یکی برای تجهیز کتابخانههای عمومی و در جایی دیگر هم برای تجهیز کتابخانه دبیرستانها کتاب جمع میکنند. همینروزها کتابفروشی لارستان تهران خبر داده که برای تجهیز کتابخانههای عمومی دبیرستانهای شهرستان بوشهر مشغول جمعآوری کتاب است. تا همینجای کار انبوهی از کتابهای خواندنی به دستشان رسیده و مسوولان کتابفروشی گفتهاند کتابهایی که برای گروه سنی نوجوان باشد بیشتر بهکار این کتابخانهها میآیند، اگر اینروزها سری به این کتابفروشی بزنید جعبههای ریزودرشتی را میبینید که برای ارسال آماده شدهاند. اما طرح هدیه کتاب در بسیاری از کشورهای جهان سالهاست که اجرا میشود و هرگز هم متولی خاصی نداشته. سهدهه پیش در میان مسافران یکی از جذابترین و قدیمیترین جادههای آمریکا، جاده 66، موجی راه افتاد که مسافرانی که در این جاده از شیکاگو تا سانتامونیکا میرفتند، کتابهایی که همراهشان داشتند را در متلهای جادهای که عرض آمریکا را طی میکرد جا بگذارند و کتابهای مسافران قبلی را برای خواندن بردارند، چندسال پیش دانشگاه ایالت میسوری تحقیقی درباره سبک ادبی مسافران این جاده منتشر کرد که کتاب «جاده»ی «کورمک مککارتی» پرتعدادترین عنوانی بود که در متلهای جاده66 جا گذاشته شده بود. حالا هم سالهاست انجمن کتابخانههای عمومی آمریکا برنامههای مشابهی از ایندست را پیاده میکنند. این انجمن غیردولتی چنان در تلاشهایش موفق بوده که در شهرهای کوچک و مهاجرپذیر کتابخانههای جدیدی را تاسیس میکند. سال گذشته این انجمن در سراسر ایالت فقیر لوئیزیانا و بخشهایی از شیکاگو با استفاده از کتابهای اهدایی بیش از 200کتابخانه در محلههای عمدتا سیاهپوستنشین و فقیر افتتاح کرد. جاگذاشتن کتاب هم که حالا برای خودش تبدیل به یک جنبش جهانیشده از آمریکا شروع شد. چندسال پیش یکفروشنده کامپیوتر محض سرگرمی اینکار را انجام داد و خیلیزود این حرکت با عنوان «کتابت را جا بگذار» در سراسر آمریکا و کشورهای اروپایی و توریستپذیر بدل به یک موج شد. براساس آمار سایتی به همین نام، که حالا میتوانید جای کتابی را که به این پروژه اهدا کردهاید پیدا کنید بیش از سهمیلیون جلد کتاب در این پروژه در حال دستبهدستشدن هستند. حالا کتابها در 132کشور دنیا در سفرند و چندتایی هم به ایران رسیده است، ترکیه یکی از پیشتازان منطقه است. البته چندان نمیشود در ایران به این طرح دل بست، احتمالا کتابهای جامانده را به صندوق گمشدههای مکانهای عمومی تحویل میدهند و کتاب همانجا باد میکند. شاید همان ایده هدیهکردن کتاب به طرحهای در حال اجرا در ایران چارهساز باشد، حتی به شکل انفرادی هم شرکت در چنین برنامهای شدنی است، با یک جستوجوی ساده میتوان آدرس چند دبیرستان را در شهرهای دورافتاده یافت و کتابهایی که خواندهایم و دیگر در برنامه دوبارهخوانیمان نیستند را به هر مدرسهای هدیه کرد، جدای از اینها در همین شهرهای بزرگ مثل تهران هم برخلاف ادعاها بسیاری از مدرسههای بخشهای حاشیهای شهر کتابخانه ندارند؛ آنهم در محلههایی که فرسنگها با مرکزخریدهای مدرن دارای کتابفروشی و کتابفروشیهای کوچک شهر فاصله دارند. ایدههای شرکت در طرحهای غیردولتی یکی، دوتا نیست. همینچندروز پیش یکی از وبلاگنویسهای کهنهکار و اهل ادبیات، پستی نوشته بود درباره همه راهکارهایی که میتواند آدمها را در معرض مطالعه بیشتر قرار دهد، یکیشان هدیه کتاب بهجای سررسیدهای ریزودرشتی بود که آخرسال در سراسر کشور به شکل رایگان از سوی شرکتهای بزرگ و کوچک توزیع میشود. شکل خوشبینانهاش این است که چندسال بعد بهجای سررسیدهای سفید و بیاستفادهای که آخر سال قاطی کاغذباطلهها دور ریخته میشود، یکجلد کتاب به خانههایی راه پیدا میکند که هیچ قفسه کتابی ندارد. درواقع آنچه سرانه مطالعه را در کشورهای پیشرفته چنین تکاندهنده کرده است، مربوط به ژن و نژاد نمیشود، بلکه میزان دسترسی بالا به کتاب نقش بسزایی در فرهنگسازی دارد. دسترسی به خرید آنلاین و غولی به نام «آمازون» و کتابهای الکترونیکی، حالا سرعت دسترسی به عنوانهای تازه را در کشورهای انگلیسیزبان به زیر یکدقیقه رسانده است. اما در غیاب اینها، ایدههای کوچک و اجرایی است که میتواند بهترویج فرهنگ کتابخوانی در ایران کمک کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.