|

در گفت‌وگو با «شرق» مطرح شد - بخش پایانی

روایت فرحبخش از سینمای دهه60

عكس: مهدی حسنی، شرق

روایت فرحبخش از سینمای دهه60

فرانک آرتا: بخش نخست گفتگو با محمد‌حسین فرحبخش روز دوشنبه به چاپ رسید. امروز هم شاهد بخش پایانی آن هستید :‌

یعنی شما در دفاع از فیلم «عصبانی نیستم» وارد عمل شدید؟ صددرصد. اصلا‌؛ ممکن است فیلم «عصبانی نیستم» را دوست نداشته باشم یا بگویم فیلم خوبی است؛ در هر صورت نباید جلوی اکران فیلم را گرفت. حتی گفتم در فیلم «عصبانی نیستم» چیزی خلاف قانون و شرع ندیدم. چرا قرآن می‌فرماید کسی که قتل نفس کرده باید قصاص شود؛ چون آدمی که مخلوق خداست و بی‌گناه بوده را از زمین برداشته است. من به آدم گناهکار کار ندارم. او حقش است که قصاص شود. ولی آدم بی‌گناه را به هر دلیل که می‌کشی، ‌باید کشته شوی. چون تفکرش را گرفته‌ای. تروریست تفکر، یعنی اینکه اجازه ندهید کسی براساس تفکراتش فیلم بسازد و اگر کسی تفکر کسی را بکشد، ‌انگار خود آن آدم را کشته است. آقایان در آن زمان به برخی‌ها اجازه فیلم‌ساختن نداند. به همین دلیل گفتم «تروریست تفکر». چون با فیلم‌نساختن، ‌تفکر آدم هم معدوم می‌شود. ولی شما از دهه60 تا الان همین‌طور فیلم می‌سازید؟ ‌ به‌دلیل اینکه من بلد بودم چه کار کنم. ولی به خیلی‌ها که زورشان رسید اجازه فعالیت ندادند. مثلا‌ نگذاشتند جمشید هاشم‌پور سه، چهارسال کار کند. مگر آنها قاضی بودند؟ خاطره‌ای را خود آقای هاشم‌پور برای من تعریف کرد که او را سر فیلم «عقاب‌ها» ممنوع‌التصویر کردند. اینها همه حرفشان این است که اگر ما این سخت‌گیری‌ها را نمی‌کردیم، آنها سینما را تعطیل می‌کردند. اما نظر امام(ره) مخالفت با فحشا بود و نه سینما. به نظر شما تقصیر این آقایان چیست؟ این آقایان دنبال سینمای نخبه‌گرا بودند. درحالی که مردم، این سینما را نمی‌خواستند. مردم سینمای قهرمان‌محور می‌خواستند. در آن زمان، آقای‌تقوایی می‌گفت تهیه‌کننده، سرمایه‌اش، کارگردان تمام انرژی‌اش، نورپرداز، فیلمبردار و سایر عوامل تمام همت‌شان را روی هنرپیشه می‌گذارند تا او دیده شود و اگر یک بازیگر بعد از سه یا چهارفیلم نتواند مطرح شود، باید از سینما بیرونش کرد. ولی آقایان به این مساله توجه نداشتند! اما در همان‌دهه فیلم‌های خوبی مثل «ناخداخورشید»، «هامون»، «مادر» و... ساخته شد؟ ‌اجازه دهید عرض می‌کنم. مدینه فاضله آقایان فیلم «آن سوی مه» بود. در حالی که آقای خسرو سینایی فیلمی به نام «یار در خانه» ساخت که به آن درجه «ج» دادند! یعنی کمترین رتبه! با محمدعلی سجادی مشکل داشتند فیلم «گمشدگان» او را «د» دادند؛ یعنی قابل نمایش نباشد. فقط یک کار خیلی خوب انجام دادند و آن هم این بود که ورود فیلم فرنگی را ممنوع اعلام کردند. اگر ممنوع نمی‌شد، امکان نداشت سینمای ایران پا بگیرد. در دوره آقای انوار اگر 700 فیلم ساخته شده، ‌فقط 30 فیلم آن شبیه «هامون» یا «مادر» بود. اما اگر توانستید 50فیلم مثل «کانی مانگا» که هم فیلمی خوب و هم تجاری بود پیدا کنید، باقی فیلم‌ها اصلا قابل دیدن نیست. اما اگر فیلم‌های دوران سیف‌الله داد را ببینید، ‌شاهد درخشش آنها خواهید بود. اما در دوره بعد علیه فیلم‌های دوره سیف‌الله داد، هجمه بسیاری شد؟ ‌ بهترین دوران سینمای بعد از انقلاب در زمان سیف‌الله داد رخ داد. من 76 به ناطق‌نوری، سال80 به خاتمی، سال84 به هاشمی رای دادم. من اصلا به احمدی‌نژاد رای ندادم. دوره اخیر هم به روحانی رای دادم. منتها دولت روحانی جز در قضیه سینما، بسیار موفق کرده است. یعنی آقای‌جنتی انتخاب مناسبی نیست؟ چرا هست. آقای جنتی، آدم باجراتی است. اما در زمینه سینما خیلی خوشبین نیستم. به نظرم بزرگ‌ترین اشتباه، حضور رضا داد است. زمانی که فیلم «زندگی خصوصی» و «گشت ارشاد» را پایین کشیدند، به آقای شمقدری گفتم اگر می‌خواهی مثل سیف‌الله داد شوی، یک راه ‌داری و آن‌هم این است؛استعفا بده، که قبول نکرد. به گفته آقای علیخانی ایشان در سال63 به آقای‌ انوار اعتراض کرد، ‌شبانه به دفترش ریختند. آقای علیخانی را به وزارت ارشاد بردند. آقایان انوار و بهشتی بودند و شلاق خورد. بعد هم اینها را به دادگاه معرفی کردند و دادگاه، همه آنها را تبرئه کرد با اینکه آن زمان قوه‌قضاییه با دولت همسو بود. اینها سند است. آقای فرحبخش من از این مساله اطلاع ندارم. این صحبت‌های شما بار حقوقی دارد. شما از واژگانی استفاده می‌کنید که اصلا با مفاهیم و تعابیر آن قابل جمع نیستند! واژگانی همچون تروریست تفکر، ‌شرعیات و... هرکدام از آنها باید مستدل و مبتنی بر ادله باشند. وقتی هم تحلیل شما را جویا می‌شوم، متوجه می‌شوم معنا و مفهوم شما چیز دیگری است. شما به‌جای تروریست می‌توانید واژه مخالف دیدگاه‌تان را کار ببرید. به نظرم در به‌کارگیری واژگان دچار اغراق و خلط مبحث شده‌اید. چرا؟ خوشحالم که متوجه منظور من شدید. من با کسی تعارف ندارم و جز خدا از احدی نمی‌ترسم. من آدمی مستقل و آزادم و می‌گویم هرکس هرطور که می‌خواهد فکر کند، آزاد است الا اینکه مخل آسایش دیگران شود. انسان آزاد هم طبق نظریه‌های مختلف از مکاتب شرقی و غربی گرفته تا اسلام و سایر ادیان، تعریف خاص خودش را دارد. ولخرجی واژگان، سوءتفاهمات را دامن می‌زند... . به ‌هرحالت من دیدگاهم را مطرح می‌کنم. این آقایان برای اینکه زهر چشم بگیرند، هر سال هنرمندان را یک‌بار به ارشاد دعوت می‌کردند. آقای انوار سخنرانی می‌کرد و همه گوش می‌کردند. حرف می‌زدی، ممنوع‌الکار می‌شدی. آقای قریبیان در فیلم «مرگ پلنگ» با خانم شهلا ریاحی بازی کرده بود. دست ایشان را از روی پیراهن می‌گیرد و شش‌ماه ممنوع‌الکار می‌شود! به همین دلیل، به آقای‌جنتی گفتم این آقایان نباید به سینما برگردند. آقایان انوار و یارانش تا سال1373 در مسند قدرت بودند. چرا بعد از آنها به‌جز دوره آقای‌داد که کوتاه‌مدت بود، ‌تغییر جدیدی به وجود نیامد؟ چرا در زمان آقای‌شمقدری که به ریل‌گذاری جدید معتقد بودند، اتفاقات خوبی برای سینما نیفتاد؟ ‌ بعد از انوار هرکسی که آمد ثباتی نداشت تا بتواند ریل‌گذاری ایجاد کند و متاسفانه به همین دلیل سینما هیچ تغییری نکرده است. چرا تغییری نکرده است؟ چون تفکر مدیران بعد چندان قابل طرح نبود. پس معتقدید آقایان دوره 60 صاحب تفکر بودند؟ این تفکر فقط در جهت منافع تفکری خودشان حرکت کرد. البته منظورم منافع مادی نیست. من می‌گویم تفکرشان مخالف جمهوری اسلامی و مردم بود. خب، شما خودتان را در جایگاه مردم قرار می‌دهید. خیلی از مردم هم نگاه و فیلم‌های شما را دوست ندارند؟ اینکه می‌گویم ضدنظام و مردم، دلیلش این است که اینها فیلم‌هایی را که می‌ساختند نگاه خودشان بود و نه مردم. شما هم با ساخت فیلم «زندگی خصوصی» مورد هجمه فراوانی قرار گرفتید و حتی از تریبون نمازجمعه به شما اعتراض کردند و متهم به ساخت فیلم ضدانقلابی شدید. نظرتان چیست؟ ‌ حرف من این است: کسی که می‌گوید فیلم من ضدانقلابی است، باید مصداقی برای آن داشته باشد. کجای این فیلم ضدانقلابی است؟ ‌ نوع روابط زن و مرد فیلم و... بی‌پرده بگویم اگر فیلم «زندگی خصوصی» یا «مستانه» را هرکدام از فیلمسازان مثل مهرجویی، ‌عیاری، ‌بنی‌اعتماد و... می‌ساختند، ‌به قولی سر فیلمشان بریده می‌شد! خب، چرا سر من را نمی‌بریدند؟ اتفاقا ‌سوال من هم این است. چرا؟ ‌ چون اینطور که می‌گویید، نیست! وقتی صحبت از انقلاب و نظام می‌کنم، یعنی مردم؛ یعنی هراتفاق باید در جهت منافع مردم باشد. آقای فرحبخش! ضدنظام و انقلاب یعنی خلاف قانون‌اساسی، ‌خلاف نگاه فرهنگی کشور و یعنی دست در دست بیگانه! متوجه بار معنایی آن می‌شوید؟ اما اینکه می‌گویم این آقایان خلاف نظر مردم عمل کردند، ‌به این معنی است که خلاف نظر نظام عمل کردند، ‌نه اینکه دست‌شان در دست بیگانه است. الان من و شما باهم صحبت می‌کنیم و متوجه فرمایشات شما شدم. اما وقتی در تلویزیون با مخاطب میلیونی حرف می‌زنید و می‌گویید فلان مدیر یا فلان سینماگر، ضدنظام عمل کردند، یعنی تحریک همان مردمی که شما دل در گرو آنها دارید. آن‌وقت این گفته و عمل شما شرعی است؟ ‌ مطمئن باشید وقتی من از واژه ضدانقلاب استفاده می‌کنم بعد از آن تفسیر هم می‌کنم که منظورم چیست. حالا نمی‌شود به گونه‌ای صحبت کنید که احتیاج به تفسیر نداشته باشد؟! روایت است مومن کاری نمی‌کند که در مظان اتهام قرار گیرد. ممنونم که دغدغه فرهنگی دارید و خوشحالم متوجه منظور من می‌شوید. در مورد بحث سینمای دوره سیف‌الله داد باید بگویم بعدها فیلم‌های آن دوره به پتکی بر سر سینما تبدیل شد و با عناوینی چون «فمینیسم»، ‌«لیبرالیسم» مورد هجمه قرار گرفت. تحلیلتان چیست؟ ‌ ثابت می‌کنم کمترین خلاف شرع در طول انقلاب اسلامی در زمان سیف‌الله داد اتفاق افتاد. مخالفان «داد»، دو دسته بودند؛ ‌یکی کسانی که سیف‌الله داد رفیق‌شان بود ولی به آنها پول نداد؛ دوم متحجرین. سینما از سال57 تا سال76 عقب افتاده و قبل از انقلاب هم کلا مرخص بود. اگر همین بازیگران پیش از انقلاب را ممنوع‌الکار نمی‌کردند، هیچ‌وقت اسطوره نمی‌شدند. آقای داد فضای سینما را باز کرد. تعداد زیادی فیلم ساخته می‌شود اما خب برخی هم دری‌وری از آب درآمد. خب چه اشکالی داشت؟ ممکن است میان چند فیلم، چندتای آن هم بد باشد. کسانی که به سیف‌الله داد انتقاد می‌کردند به آنها گفتم کارتان درست و خدایی نیست. اصلا می‌دانید مشکل مملکت در این سال‌ها چیست؟ ‌ خب چیست؟ ‌ مطلق‌گرایی. من با این مخالف هستم. از نظر بنده؛ مطلق، خدا و بعد امام‌زمان(عج) هستند. شما از دهه60 تا الان همین‌طور فیلم تهیه می‌کنید. به اتفاق آقای علیخانی دفتر تولید و پخش دارید. تاکنون هم سه فیلم کارگردانی کرده‌اید. می‌خواهم بدانم تعریف‌تان از سینما چیست؟ ‌ از نظر من سینما اول از همه سرگرمی است؛ مثل رابطه اقتصاد و فرهنگ. حالا چرا نگفتم فرهنگ و اقتصاد؟ چرا نگفتید؟ معصوم می‌فرماید: از دری که فقر داخل می‌شود، ایمان از در دیگر بیرون می‌رود. من به آدم اندیشمندی گفتم پول، فرهنگ می‌آورد. ولی او مخالفت کرد. به او گفتم اگر طرف تو عاقل باشد، از تو می‌تواند کسب فرهنگ کند. حتی در حوزه‌های علمیه هم باید این‌جوری باشد. من به شدت مخالف هستم که می‌گویند طلبه باید کار کند. چون سخت‌ترین کار کره زمین درس‌خواندن است؛ کسی که تفکر می‌کند نمی‌تواند کار کند. در تمام دنیا اصل سینما بر سرگرمی است، اگر در قالب سرگرمی تفکر بیاورید عالی است. با این نگاه، نظرتان درباره سیاه‌نمایی در فیلم‌ها چیست؟ من سیاه‌نمایی نمی‌شناسم. تئوری توطئه، احمقانه است. چرا با کارگردان‌هایی که سینمای قصه‌گو را خوب می‌شناسند تا حالا کار نکرده‌اید؟ من با فیلمسازان خوبی مثل محمدعلی سجادی و افخمی کار کرده‌ام. ولی شما در فیلم «عقرب» با آقای افخمی دعوا کردید. در تیتراژ فیلم، مقابل اسم کارگردان نوشته شد، «کار گروهی»... . نه دعوا نکردیم. ماجراهای شخصی میان ما بود. زمانی که ایشان نماینده مجلس بود ناهار مجلس را نمی‌خورد و می‌آمد دفترم؛ پیش من. هنوز هم در مورد فیلم‌هایم با بهروز افخمی مشورت می‌کنم. با شهریار پارسی‌پور، کامران قدکچیان، سیروس الوند، مجید جوانمرد، اصغر نعیمی و اصغر هاشمی کار کردم. حتی زمانی همایون اسعدیان دستیار و عکاس فیلم‌های من بود. علاقه شما به فیلم‌های قبل از انقلاب از کجا می‌آید؟ چطور؟ فیلمی شبیه فیلم « سازش» محمد متوسلانی ساختید و بعد که ادای دینی به ایشان بکنید در فیلم «مستانه» از او به‌عنوان هنرمندی که ممنوع‌الکار بود، استفاده کردید؟ من با متوسلانی فیلمی به‌نام «دو روی سکه» کار کردم و لحظات آخر، فیلم «مستانه» هم با حضور ایشان سانسور شد. خب محمد متوسلانی سال‌ها ممنوع‌الکار بود و شما عامدانه در فیلم به آن اشاره کردید؟ اصلا یکی از مشکلاتم با آقای انوار این است که به چه حقی بازیگران قبل از انقلاب را ممنوع‌الکار کرد؟ البته از نظر من سینمای قبل از انقلاب غیرشرعی است و اگر سینمای قبل از انقلاب بود یک ثانیه در آن کار نمی‌کردم. خب ستاره‌های قبل از انقلاب هم از فضا نیامدند. آنها در همان سینما کار می‌کردند. دلیل علاقه‌تان به ستارگان سینمای قبل از انقلاب چیست؟ همان‌طور که گفتم خانواده من مذهبی و متدین بودند. من قبل از انقلاب یواشکی سینما می‌رفتم. به این دلیل که سینما را حرام می‌دانستم. من برای اولین بار صحنه فیلمبرداری فیلم «سه قاپ» را نزدیک خانه‌مان، در محله پاچنار دیدم. همان موقع به سینما علاقه‌مند شدم. بعد رفتم دوربین هشت‌میلیمتری خریدم و فیلم ساختم. آن موقع ١٣سالم بود. حتی زمانی که حضرت امام به وطن تشریف آوردند، خودم فیلمبرداری کردم. همان موقع فیلمش را به پدرم نشان دادم. پدرم 22بهمن یک تلویزیون سیاه‌وسفید خرید. یک‌ماه بعد هم تلویزیون رنگی خرید. جالب است بدانید ساواکی بازار، دیواربه‌دیوار خانه ما بود. همه روحانیت رفقای پدر من بودند. بنابراین تعارضی وجود ندارد. من بخشی از فیلم‌های قبل از انقلاب را دوست داشتم و برخی دیگر را خیر. با فیلم‌های مسعود کیمیایی عاشق سینما شدم. وقتی «قیصر» را دیدم از روی آن فیلمی ١٨دقیقه‌ای به‌نام «انتقام» ساختم. چه شد بعد از انقلاب وارد سینما شدید؟ در این مملکت خیلی چیزها از سینما بدتر بود در حالی که ظاهری خوب و شرعی داشت. چرا آقای فردین یا ملک‌مطیعی نمی‌توانستند بیایند؟ انقلاب یعنی اینکه دگرگونی اتفاق بیفتد. حتی خیلی از آدم‌های بد ما به جنگ رفتند و این کشور را نجات دادند. این شگرد و درایت امام خمینی بود. چون بلد بودند که چطور آدم‌ها را متحول کنند. شما برای ساختن فیلم‌های‌تان وام دولتی گرفتید؟ وام گرفتیم، نه اینکه نگرفته باشیم. اما اگر به همه 500میلیون دادند، من 70میلیون گرفتم. چرا در ساخت فیلم‌های‌تان به ارتقای هنر سینما فکر نمی‌کنید. مثلا آرش معیریان که سینما تدریس می‌کند، با شما فیلم‌هایی از نوع «فیلمفارسی» می‌سازد. در حقیقت در رابطه با ارتباط اقتصاد و فرهنگ مبتنی بر نظرات جنابعالی، در چنین کارهایی اقتصاد سربلند است، اما فرهنگ می‌لنگد؟ شما بهتر است این‌طوری نگاه کنید که آرش معیریان فیلم «کما» را که برای من ساخته، در مقایسه با فیلم‌های دیگرش سرتر بود. منظورم وجه فرهنگی فیلم‌هاست؟ من می‌توانم چند فیلم مثال بزنم که مسایل فرهنگی در آنها رعایت شده است. سال١٣٦١ فیلم «ریشه در خون» را ساختم که فیلم فرهنگی بود. حتی در فیلم «گردباد» درباره انرژی هسته‌ای حرف زدم. یا فیلم «دستمزد» درباره انقلاب اسلامی است که همه پرفروش هم بودند. یا در فیلم «گمشدگان» خانم معتمدآریا، حمید لبخنده و رضا خندان به سینما معرفی شدند. یا در فیلم «غریبه» مهدی هاشمی و اکبر عبدی بازی کردند. «بچه‌های طلاق» را تولید کردیم. «ماموریت» اولین فیلم کمدی بود که ما ساختیم. «آواز تهران» فیلم بدی است؟ فرهنگی نیست؟ ما جلسه‌ای با آقای پزشک در سال80 داشتیم. آقای علیخانی به او گفت سوبسید سینما را من می‌دهم. من دو فیلم «آواز قو» و «شب‌های تهران» را تهیه کردم. آقای پیمان معادی را چه کسی به سینما معرفی کرد؟ شما می‌دانید من چه جنگی بر سر پیمان معادی داشتم؟ چطور؟ آقای عبدالله اسفندیاری از آقای سعید اسدی شکایت کرد. فیلمنامه اسم دیگری داشت. آن موقع من پیمان معادی را نمی‌شناختم. وقتی فیلم وارد مرحله پیش‌تولید شد. رفتم خانه معادی و دیدم چه آدم خوبی است و متوجه شدم که فیلمنامه را او نوشته. همه اسم‌ها را دور انداختم و اسم او را نوشتم. بعد پیمان فیلمنامه «عطش» را نوشت و بعد «کما» و اینطوری معرفی شد. هنوز هم به من لطف دارد. درباره سوبسید سینما می‌گفتید... . عبدالله علیخانی گفت سوبسید سینما را من می‌دهم. گفت دوفیلم ساختم شما 45میلیون به من وام دادید، بعد از چندماه 54میلیون با بهره پس گرفتید. در حال حاضر شش‌ماه، 500میلیون از سینما طلبکارم. فکر کنید اگر بانک می‌گذاشتم چه می‌شد؟ حالا سوبسید سینما را چه کسی می‌دهد؟ شما تا به حال از کسی پول نگرفته‌اید تا بتواند در فیلم شما نقش اول بازی کند؟ اصلا و ابدا. کسی جرات نکرده به من بگوید به تو پول می‌دهم تا بازی کنم. مهناز افشار را برای اولین‌بار من به سینما آوردم. با فیلم «دوستان» وارد سینما شد. کسی او را نمی‌شناخت. عبدالله اسکندری او را به من معرفی کرد. من با سارا خویینی‌ها و یوسف مرادیان، قرارداد بستم، منتها پول زیادی ندادم. ولی برایشان احترام قایل بودم. با امین حیایی اولین‌بار برای «دو روی سکه» قرارداد بستم. اولین فیلم جهانگیر الماسی «ریشه در خون » بود. به او پول دادم و از کسی سوءاستفاده نکردم. کسی به من بگوید پول می‌دهم، مطمئن باشید از دفتر بیرونش می‌کنم. چون به من توهین کرده است. حرف‌هایی که در فیلم «مستانه» درباره سینما زدم، به آن اعتقاد دارم. معتقدم سینمای ما پاک است. شما در بخش خصوصی کار می‌کنید و در این سینما پول خوبی درمی‌آورید. اما توقع این است چرا روی فیلمنامه‌های بدیع سرمایه‌گذاری نمی‌کنید؟ ممنونم که با ریزبینی به مسایل نگاه می‌کنید. این چیزی که گفتم و تکرار می‌کنم نقد خوردنی یا پوشیدنی است، به همین دلیل است. چون ما نقد‌کننده واقعی بسیار کم داریم، اکثرا منتقدنما هستند. اگر کسی مثل شما نقد کند، استفاده می‌کنم کسی که نقد می‌کند از فیلمساز مهم‌تر است. به همین دلیل در فیلم مستانه بازیگر اصلی جایزه انجمن منتقدان را می‌گیرد. درواقع خواستید دل منتقدان را به دست آورید؟ منتقد چیزی را می‌گوید که فیلمساز نمی‌فهمد. لازم نیست منتقد فیلمساز باشد. صحبت‌های منتقد واقعی برای من یک درس است. باید گوش کنم و اگر تایید کنم که هیچ وگرنه در آینده من کارساز است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.