در باب برتری ادبیات انگلیسی- آمریکایی (۲)
درخت، متضاد علف است
ژیل دلوز- کلیر پارنه. ترجمه پویا رفویی
فیتز جرالد حتی از ملویل هم بهتر حق مطلب را ادا میکند: «به این نتیجه رسیدم نجاتیافتهها گریزی تروتمیز را سامان بخشیده بودند. این حرف کمی نیست و مابازایش گریختن از زندانی نیست که از کجا آدم از زندان تازهای سر درنیاورد یا به زور به زندان قبلی برنگردد. «فرار» جانانه یا «پاک فلنگش را بستن»، گشتوگذاری است در دام، گیرم که دام دریاهای جنوب را در بگیرد، جاییکه فقط مال آنهایی است که یا میخواهند نقاشیاش کنند یا در آن قایق برانند. گسستِ تروتمیز گسستی است که آدم نتواند از آن بازگردد؛ جبران بیجبران، زیرا با گذشته کاری میکند که وجودش خاتمه مییابد.» ولی حتی با قایلبودن به تمایز بین گریز و سفر، گریز همچنان عملی مبهم باقی میماند. این چه خطابی است که به ما میگوید، روی خط گریز، از هرچه فرار کنیم دوباره کشفش نخواهیم کرد؟ آیا با فرار از پدر و مادر ابدی، روی خطگریز دوباره جملگی ساختارهای اودیپی را کشف نخواهیم کرد؟ با فرار از فاشیسم، روی خط گریز، لختههای فاشیستی را دوباره کشف میکنیم. با فرار از همهچیز، چطور میتوانیم از بازسازی مجدد زادگاهمان و نیز شکلهای قدرتمان، مسمومکنندههایمان، روانکاویهایمان و بابا-مامانهایمان جلوگیری کنیم؟ چگونه میشود از این-همانی «شَوَند» خطگریز و حرکت ناب و ساده انهدام نفس؛ از الکلیشدن فیتزجرالد، سرخوردگی لارنس، خودکشی ویرجینیا ولف، عاقبت غمبار کرواک جلوگیری کرد؟ ادبیات آمریکایی و انگلیسی یکسره سرشار از فرآیند اندوهبار تخریبی است که نویسنده را گرفتار میکند. همین است مرگی شاد؟ ولی از چنین چیزی فقط روی خط میشود سر درآورد، آن هم درست همزمان با وقتی که منشا واقع میشوند؛ منشا خطراتی که موجبات آن فراهم میآید، صبرپیشگی و احتیاطهایی که لازمه رویگردانی از آنها است، حک و اصلاحهای پیوسته لازمالاجرایی که مگر از ماسههای روان و سیاهچالهها، خط بیرون بزند. پیشبینی ممکن نیست. گسست واقعی که در زمان امتداد مییابد، متفاوت با برشی بیش از حد دلالتگر است، لازم است که پیوسته از آن محافظت کنند، نه فقط در برابر تقلیدهای غلط، که در برابر خودش و در برابر بازقلمرویابیهایی که در محل، منتظرش هستند. هم از این است که از این نویسنده تا آن نویسنده جهش میکند، مثل این است که باید دوباره شروعش کنند. برخلاف فرانسویها، انگلیسیها و آمریکاییها از همان مسیر آغازین دوباره شروع نمیکنند. شروع دوباره فرانسویها لوح سفید (تابولا راسا) است، جستوجوی قطعیت اولیهای است که سرمنشا است، که همیشه نقطه اتکا است. از طرف دیگر، مسیر دیگر شروع دوباره، ادامه دادن خط گسسته است، پیوند دادن پارهخطی به خط شکسته است، تا کاری کند که از بین دو صخره در تنگهای باریک، یا از فراز، از قله خلاء، عبور کند، یعنی از همانجایی که متوقف شده بود. شروع و پایان هیچوقت جالب نیست، شروع و پایان همواره دو نقطه است؛ جالب، میانه است. صفر انگلیسی همواره در میانه است. گلوگاهها همیشه در میانهاند. در میانه خط بودن، بغرنجترین موقعیت است. فرانسویها زیاده از حد در وضعی درختگون میاندیشند؛ به درخت معرفت، نقاطی شجری، آلفا و امگا، ریشهها و ستاک میاندیشند. درخت متضاد علف است. گذشته از اینکه در میانه چیزها رشد میکند، خودش هم از میانه رشد میکند. مساله انگلیسیها و آمریکاییها، همین است. علف از خط گریز برخوردار است، ریشه نمیکند. ما در سر خود نه درخت که علف داریم: آنچه اندیشیدن بدان دلالت میکند، همان مغز است، که «سیستم عصبی خاص» علف است. از باب مثال، نمونه تامس هاردی را در نظر بگیرید: شخصیتهای داستانی او نه آدمها هستند نه سوژهها، مجموعههایی هستند از احساسهایی شدید، بر این منوال هر کدامشان مجموعهای، پاکتی، بلوکی از احساسهای متغیراند. فرد لایق احترامی است نامتعارف، احترامی شگفت: نه به این دلیل، که فرد -بماهو فرد- بر خودش سیطره دارد یا به شیوه فرانسویها خود را بهمنزله فرد میشناسد، بلکه برعکس، فرد هم خود را و هم دیگران را بهمنزله «بختی منحصربهفرد» مینگرد- بختی منحصربهفرد که از این ترکیب یا ترکیبی دیگر، بیرون زده است. فردیت بدون سوژه یعنی همین. و این پاکتهای احساسی دستنخورده، این مجموعهها و ترکیبها، در امتداد خطوط بخت یا بدبختی، در مکانی حرکت میکنند که محل وقوع برخوردها است- پایش بیفتد، برخوردهای ناجور به مرگ یا جنایت میانجامد. هاردی برای جهان تجربی تجربهگرا، نوعی تقدیر یونانی در نظر میگیرد. فردها، پاکتهایی از احساسها، جَگنها را مثل خط گریز، یا مثل خط قلمروزدایی از زمین زیرپا میگذارند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.