بخت و جنون
نادر شهریوری(صدقی): «بالاخره بلیتی به دستت میافتد که همه باختهای قبلی را جبران میکند.» اگر ناتورالیسم در خروسخوان خود سرخورده از انقلاب 1848 ترجیح میدهد عاقل شود و از خیالپردازی دست بردارد و گرایش «اکنون» خود را دیگر به واقعیتها و تنها واقعیتها معطوف دارد، اگر ناتورالیسم بنا را بر اصل علیت میگذارد و تنها معیار «بخت» و «احتمال» را از تجربهگرایی علوم طبیعی میگیرد و اگر ناتورالیسم ادبیاتش را به پرداختن به جزئیات و خصوصیات آن هم مبتنیبر روش علمی و فاکتورهای ناتورالیستی «وراثت»، «محیط» و «لحظه» قرار میدهد و اگر ناتورالیسم بسط و گسترش طرحهای داستانیاش را بر حذف «معجزه»، «بخت» و «آزادی تخیل» استوار میکند و در بهترین حالت همهچیز و منجمله انسان را به «چیز» یا به یک «فاکت» فرو میکاهد، آنگاه ادبیات ماشادو اگر که نگوییم ادبیاتی ضدناتورالیستی، ولی ادبیاتی کاملا غیرناتورالیستی است. شخصیتهای داستانی ماشادو در اوج هیجان یا در مهلکه ناامیدی چشم به سوی آسمان میکنند تا ستارههای بختشان را رصد کنند. آنگاه ستارگان آسمانی دیگر «آسمان صاف، پرستاره و درخور خدایان» همچون پناهگاه در پاسخشان از آن بالا به دوستان و شخصیتهای ماشادویی نگاه میکنند و خیره میشوند و گاه حتی درباره ماشادو و آدمهای داستانیاش نظر میدهند، زیرا که این ستارگان تنها اجرام متفاوت آسمانی نیستند، بلکه ستارگان بختاند که سوسو میزنند. با ماشادو اگرچه بخت و گاه گشایش، تقدیر آدمی میشود و معجزه امکان وقوع مییابد، اما در عین حال با ماشادو این آزادی و سبکباری است که آدمی را سراسر دربر میگیرد و او را از هرگونه تحکم و قطعیت ناتورالیستی دور میکند. ماشادو با ادبیاتش بر عدمقطعیت یا درستتر، بر گشودگی جهان تاکید میکند و آنگاه انسان را سرخوشانه به دست سرنوشت یا به دست همان ستارگان بخت آسمانی میسپارد. سهگانه ماشادو «خاطرات پس از مرگ براس کوباس» (1880)، کینکاس بوربا (1892) و دن کاسیمورو (1900) همگی در قرن نوزدهم تخیل و نگاشته شدهاند، در ادبیات ماشادو همان سبکباری و خوشبینی قرن نوزدهم موج میزند و آدمهای داستانهایش همان بخت آدمهای قرن نوزدهم را دارند، ولی در ماشادو علاوه بر «بخت»، «شک» نیز وجود دارد میان بخت و شک پیوندی همیشگی وجود دارد. از میان سهگانه ماشادو باز بیش از همه کینکاس بوربا است که یکسره تحت سلطه شک و بخت قرار دارد، روبیائو اساسا در تردیدی دایمی بهسر میبرد. به یک تعبیر او همواره «گاه آری و گاه نه» است، با این همه آغاز داستان از بختی نابهنگام نشأت میگیرد، زیرا که روبیائو از همان ابتدا بر اثر بختی عظیم صاحب ثروتی افسانهای میشود. اما شکوتردید در درون روبیائو لانه کرده است و همین نیز درنهایت او را به جنون میکشاند. همیشه زود پشیمان میشود و به همان سرعت از پشیمانی بیرون میآید، در هیچچیز نمیتواند مصر باشد. گاه در این فکر است که اصلا چه باید بکند؟ آیا باید به رفیق خود پالیا وفادار بماند یا باز بهدنبال سوفیا برود؟ همین شکوتردید به «بخت» امکان خودنمایی میدهد. بخت در ادبیات ماشادو به مجموعهای از عوامل مانند «حادثه»، ناخودآگاه، تقدیر و سرنوشت و... اطلاق میشود. «هوراشیو، در آسمان و زمین چیزها هست که فلسفه تو به خواب هم ندیده است.»این بخت، بختی که میتواند خوب باشد یا بد، در هر حال بر جذابیت داستان میافزاید، بهویژه آنکه بازیگران رمان خود ماجراجو و فعالاند. ماشادو که خود از ستایشگران شکسپیر است از هملت مکررا نقلقولهایی میآورد که در آسمانوزمین چیزهایی وجود دارد که فلسفه به خواب هم ندیده، با این حال کینکاس بوربا در مقام فیلسوف، استاد و ولینعمت روبیائو قبل از مردنش فلسفهای به او ارایه میدهد که در هالهای از خوشبینی عمیق و روشن فرومیرود؛ این فلسفه که کینکاس از آن تحت عنوان فلسفه اومانیتس نام میبرد واجد رگههایی از رمانتیسم و خوشبینی قرن نوزدهمی است. کینکاس جنگ را مثبت و در جهت صیانت نفس میداند. بدینسان کینکاس بوربا به مثابه استاد با تاملات زیادی که در زندگی دارد تا به آنجا پیش میرود که وجود «شر» را انکار میکند، زیرا همهچیز را خوب و مقدمه حیات و طلیعه عصر طلایی میپندارد. در نهایت استاد کینکاس دیدگاهش را درباره عالم هستی در یک جمله بیان میکند؛ «هر چیزی که آنجا در بیرون میبینم، با چیزی که در درون خودم احساس میکنم مطابقت دارد. خود نووالیس بهعنوان برجستهترین چهره رمانتیک نیز نمیتوانست رمانتیکتر از آنچه «استاد» فلسفه رمانتیک را در یک جمله بیان کرده، بیان کند: میل مقاومتناپذیر به درون و مشاهده نفس و اجبار به تکرار خویش حتی در قالب یک سگ- بوربا اسم سگش را نیز کینکاس بوربا یعنی اسم خودش میگذارد تا بعد از مرگش اسمش و البته فلسفهاش تکرار شود- یا اجبار به تکرار خویش در برابر واقعیتی که رمانیتسم شاید قادر نشود به یاری چیز دیگری جز درون آن را مهار کند و بر آن چیره شود. اینها همه نتایجی است که از فلسفه رمانتیسم نشأت میگیرد. بسط یکطرفه درون و یا منگرایی رمانتیککاری که روبیائو با رمانتیسمی قوی مبادرت به آن میکند البته درنهایت به یکجا ختم میشود و آن جنون است. روبیائو خود را در عالم خیال، ناپلئون میپندارد و از سوفیا که لابد او را ژوزفین میپندارد، میخواهد که آنقدر با او رسمی نباشد و خودمانی سخن بگوید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.