علیرغم اینهمه: یادداشتی درباره «دابلینسک»، آخرین رمان انریک بیلا ماتاس
تعلیق پاگیر ادبیات هزاره
امیر جلالی
انریک بیلا ماتاس، نویسندهای آرشیوی است. در رمانهایش به انبوهی از آثار ادبی، نظری و فلسفی ارجاع میدهد. ماتاس در عین دشوارنویسی، نویسندهای است خوشخوان. در نوشتن سختگیر است تکمیل هر رمانش سالها طول میکشد. روبرتو بولانیو در یکی از مصاحبههای اواخر عمرش، بیلا ماتاس و سزار آیرا را امیدهای ادبیات قرن بیستویکم میداند. از ماتاس تا بهحال کتابی به فارسی منتشر نشده است. این نویسنده اسپانیایی چهاررمان بیشتر ننوشته است و آخرین آنها «دابلینسک» نام دارد که مثل دیگر کتابهاش با منظومهای از آثار ادبی جهان پیوند خورده است. ماتاس در دوران دیکتاتوری فرانکو از اسپانیا به فرانسه مهاجرت میکند و در آنجا از بخت آن برخوردار میشود که چندسالی مستاجر مارگریت دوراس باشد. روایت خواندنی و شورانگیز آشنایی و مواجههاش با دوراس را در رمان «پاریس را هیچ پایانی نیست» مفصلا نقل کرده است. گذشته از دوراس، سایر شخصیتهای این رمان نویسندگان، هنرمندان و روشنفکران سرشناس فرانسهاند. ذکر این توضیح از این بابت ضروری بود که شخصیت اصلی رمان «دابلینسک»، « ساموئل ریبا» ناشری اسپانیایی است که سخت شیفته فرهنگ و ادبیات فرانسه است. راوی در سطر آغازین رمان، ریبا را از سلاله ناشران پیچیدهپسند ادبیاتدوست به خواننده معرفی میکند. علاوه بر این، ریبا به افسردگی شدیدی مبتلا است. در کار نشر توفیقی به دست نیاورده است. زندگی ملالزدهای دارد. در فاصلههای زمانی معینی به والدیناش سر میزند. بخش عمدهای از اوقاتش را به وبگردی و وقت تلفکردن با اینترنت مشغول است. در زمان وقوع رمان، مدتها است که ریبا بساط انتشاراتی خود را جمع کرده است. همسرش که بودایی است، میکوشد تا او را هم به فلسفه و اندیشههایی بودایی جذب کند. اما ریبا دلبسته ادبیات مدرن است. دوستان ریبا بر این نظرند که علاقه مفرط وی به فرهنگ ادبیات فرانسه سرمنشأ همه ناراحتیهای روانی وی است. جالب اینجاست که او تصمیم میگیرد به حرف رفقایش تن بدهد و در نتیجه سفری را به مقصد ایرلند تدارک میبیند. در این سفر تنی چند از شاعران و نویسندگان جهان ریبا را در سفر به دابلین همراهی میکنند. رمان از سهفصل بلند تشکیل شده است. هر فصل بهنام یک ماه است: می، ژوئن و جولای. در فصل اول، روحیات و فضای زندگی ریبا با میانجی علایق ادبی و هنری او در اختیار مخاطب قرار میگیرد. مثلا اینکه ریبا بهجای کلمه افسردگی از تعبیر «هیکوکوموری» استفاده میکند. این تعبیر که از اصطلاحات ساموراییها است به تجربه کشنده انزوای مطلق ارجاع مییابد. در سنت ساموراییها برحسب شرایطی خاص، سامورایی مجبور است در بر روی خود ببندد و خود را خانهنشین کند. هیکوکوموری با تنهایی مرگآفرین مبارزی گره خورده است که ترجیح میدهد از محل سکونتش تکان نخورد و در زندگی بدون غرور و مبارزه هیچ شراکتی نداشته باشد. البته با توضیحات بیشتر در رمان و ارجاع به منابعی بیرون از رمان درمییابیم که جوانان ژاپنی در سالهای اخیر این سنت را احیا کردهاند. آنها از طریق فضای مجازی و شبکههای اجتماعی رسما اعلام میکنند که از تاریخی معین دست به «هیکوکوموری» میزنند. برخی از آنها در سایتها و وبلاگهای خود گزارش هر روزه هیکوکوموری خود را شرح میدهند. در واقع اینها ربط زیادی به سنت سامورایی ندارند. موجودات نوظهوری هستند که زندگی اجتماعی در ژاپن معاصر را نمیپسندند و ترجیح میدهند آنقدر در خانه بمانند تا بمیرند. هر روز که از عزلتنشینی آنها میگذرد به اعتبارشان افزوده میشود. ریبا خود را یکی از طرفداران هیکوکوموری میداند. ساعتها خود را با اینترنت مشغول میکند و پشت هم کاپوچینو میخورد. پدر و مادرش او را بیعرضهای تمامعیار و یکی از قربانیان ادبیات میدانند. ریبا بعد از آخرین سفر خود به پاریس فکر تازهای به ذهنش خطور میکند. اما در این تصمیم کارگردان سینما، کراننبرگ بیتقصیر نیست. بعد از تماشای «تصادف» ریبا به کابوس و بیخوابی سختی دچار میآید. در فصل بعدی کتاب ریبا به این نتیجه میرسد که بهجای نشر آثار دیگران، او خود باید دست به قلم میبرده و سر درکار نوشتن میشده است. هرچند که دیگر دیر شده و پشیمانی سودی ندارد. در ادامه با پرسههای مکرر و کلنجارهای ذهنی تو در تو ریبا بخت خود را در عرصه تئوری ادبی به آزمون میگذارد. فرضیهای که به آن میبالد و بر صحت آن پای میفشرد بسیار ساده و تکراری است: عصر گوتنبرگ به پایان رسیده است. در ادامه دامنه بحث را وسعت میدهد و به این نتیجه میرسد که دوران بعد از مرگ صنعت چاپ به رمان احتیاجی ندارد. بعد ریبا در حالتی شبیه به «تجلی» در آثار جویس مضمون اصلی «اولیس» جویس را خاتمهیافتن دوران ادبیات قلمداد میکند. از منظر ریبا، این ناشر ورشکسته، فصل ششم «اولیس» که به مراسم تدفین پدی دیگنام اختصاص دارد، در واقع مراسم تدفین عصر گوتنبرگ است. به همین دلیل او بر آن میشود تا همراه با نویسندگان محبوبش به دوبلین برود و رسما کتاب و نشر و چاپ را به خاک بسپارد. در فصل ششم از«اولیس» که به فصل «هادس» شهرت دارد، ماجرا حولمحور مراسم تدفین پدی دیگنام یکی از لاابالیهای سرشناس دوبلین است که همه زندگیاش را صرف میخوارگی کرده و برای خانوادهاش هیچ بهجا نگذاشته است. اما نکتهای که لازم به توضیح است شخصیت مرموز و مناقشهبرانگیزی موسوم به «مکینتاش» یا «مرد بارانیپوش» است که در مراسم دفن دیگنام حضور دارد اما کسی او را بجا نمیآورد. برخی از شارحان اولیس معتقدند که این شخصیت سایهای از خود جویس نویسنده ماجرا را در خود پنهان دارد. ریبا در شبهای بیخوابی خود مکررا به اولیس مراجعه میکند و این فصل را بارها و بارها میخواند. در فاصله خیالبازیهایش با اولیس، از سرککشیدن به اینترنت هم غافل نیست. در این گیرودار دومین «تجلی» جویسی دست میدهد. ریبا متوجه میشود که «مکینتاش» درواقع نه شخصی حقیقی که چیزی نیست مگر لپتاپ مکینتاش. از اینرو، در فضای ذهن مالیخولیایی و هذیانزده ریبا غرض اصلی جویس از نوشتن «اولیس» پایان عصر گوتنبرگ و اعلام مرگ ادبیات مکتوب بوده است. ریبا برای این توهم خود کلی ارجاع انتقادی نیز پیدا میکند. در آثار اولیس کلمهها بهجای کلمهبودن به تصویرشدن میل پیدا میکنند. درواقع، مکینتاش به دوبلین آمده است تا همه را از شر ادبیات نجات بدهد. ریبا تصمیم میگیرد که کل مسیر طیشده در رمان اولیس را در همان روز تقویمی ماه ژوئن دوباره طی کند و پس از آن به اطلاع همگان برساند که عصر گوتنبرگ خاتمه یافته است. هذیانزدگی ریبا با تجسد دوباره مرد بارانیپوش شدت میگیرد. ریبا هر وقت به کتابفروشی سر میزند پرهیبی از مرد بارانیپوش را در شیشه ویترین مغازه حس میکند. درنتیجه، سفر به دوبلین به شکل رسالتی درمیآید که به هر قیمتی او باید از عهدهاش بربیاید. کار به همینجا ختم نمیشود. بهناگهان ریبا درمییابد که پدر و مادرش دقیقا در تاریخ وقوع رمان اولیس با هم ازدواج کردهاند. پس چه چارهای جز اینکه به هذیاناتش نوعی جنزدگی را هم اضافه کند. این ناشر نفرینشده از اینجا به بعد خود را فرزند اولیس جویس میداند. در فصل آخر رمان خواست ریبا محقق میشود. ماتاس با چیرهدستی این فصل را به شیوه یادداشتهای توضیحی منتقدان و شارحان در پایان فصلهای اولیس نقل کرده است. بهعبارتی، کل رمان اولیس با طنزی پیچیده و دشوار در حجمی کمتر از 60صفحه خلاصه شده است. در ادامه با تاملاتی درباره شهرهای ادبی روبرو میشویم. پاریس، لندن و مادرید شهرهای رمان هستند. ولی تکلیف نیویورک چیست؟ ماتاس با طنز گزنده خود نیویورک را از فهرست خود قلم میگیرد. پل استر نماینده نیویورک در مراسم تدفین رمان شرکت نمیکند. بهانهای میتراشد و از حضور در کنار ریبا و دوستانش سر باز میزند. در یکی از درخشانترین قسمتهای رمان، ریبا به جستوجوی مرد بارانیپوش از محلی ناشناخته سر درمیآورد. در آنجا به جای جویس بکت را میبیند و در مسیر بازگشت، نظریهاش را تکمیل میکند. آنجا که جویس مظهر احتضار ادبیات است، بکت ادبیات را پس از مرگ ادبیات نمایندگی میکند. در تصور ریبا دوبلین جایی است که هم با جویساش رمان به اوج خود دست پیدا میکند و هم با بکتاش سقوط دردناکش را تجربه میکند. ماتاس در بخشی از اولین رمان خود، «بارتلبی و شرکا» -که نگارش آن نزدیک به دودهه طول کشیده است-مانیفستی از انگیزه خود در نوشتن رمان را بیان کرده است: «از اینرو نیت من، گشودن راهی است در هزارتوی «نه»، در امتداد راههای خم اندر خم و گرایش گیرای ادبیات معاصر: گرایشی که میشود در آن تنها راه هنوز باز خلق اصیل ادبی را پیدا کرد؛ گرایشی که میپرسد: «نوشتن چیست و کجاست؟» و ناممکنی یکه را بیتابانه طی میکند و صحت تجویز دشوار، ولی بس شوقانگیز ادبیات پایان هزاره را رقم میزند. نوشتار آینده، تنها از تکانه سلبی، از هزارتوی «نه» پدیدار میشود. ولی چنین ادبیاتی چه شکلی است؟ نه خیلی پیشتر، یکی از همکاران، بفهمی نفهمی با بدجنسی، همین سوال را از خودم پرسید. گفتم: «نمیدانم، میدانستم که خودم مینوشتم.» کاش از عهدهاش برمیآمدم. یقین دارم که فقط با گشتوواگشت در هزارتوی «نه»، راههای هنوز باز نوشتار آینده پدیدار میشود. کاش میشد صدایشان بزنم. میخواهم پانویسهایی بنویسم در تفسیر متنی که نامریی است، نه به این معنی که وجود ندارد، زیرا که این شبح-متن تعلیق پاگیر ادبیات هزاره بعدی را ختم بهخیر خواهد کرد.» تجربه خوانش «دابلینسک» حاکی از این است که نویسنده تا حد زیادی از «عهدهاش برآمده است.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.