نفت «شیل» میهمان ناخوانده
پویا نعمتاللهی
یکی از مواردی که اینروزها (و خصوصا بعد از تصمیم اخیر اوپک) بهطور فزایندهای وارد ادبیات اقتصاد انرژی شده، مقوله «نفت شیل» یا «shale oil» است. عمده تحلیلهایی که در مورد قیمتهای جاری و آتی نفت ارایه میشود، به همین وضعیت «نفت شیل» مرتبط دانسته میشود. اظهارنظرها در این زمینه بعضا متناقض هم است. عدهای بر این باورند که کشورهای غربی چرخه قیمتها را بهگونهای مدیریت خواهند کرد که تولید نفت «شیل»؛ به حالت غیراقتصادی درنیاید. برخی دیگر معتقدند که کاهش قیمت نفت تا این میزان فعلی، اگر برای چندماه ادامه داشته باشد، میتواند بر توسعه منابع «شیل» تاثیر منفی جدی بگذارد و هدفی را که گفته میشود عربستان در پی آن است، (یعنی کاهش سودآوری پروژههای «شیل» و افزایش سهم بازار اوپک) محقق کند. بهطور کلی باید دانست با وجود اختلاف نظرهای اولیه، در نهایت اعضای اوپک به این جمعبندی رسیدند که عقبنشینی و کاهش تولید نفت اوپک، چاره کار برای مقابله با وضع کنونی بازار نفت نیست و باید با کاهش بیشتر قیمتها مدارا کرد تا نفت «شیل» مزیت خود را از دست داده و بازار دوباره به تعادل برسد. با تمام این توصیفات اما جالب است بدانیم که هیچکدام از مراجع تحلیلی و کارشناسی تاکنون تعریف دقیق و جامعی را از پدیدهای به نام «نفت شیل» ارایه نکردهاند. بهعبارت دیگر؛ این چه پدیدهای است که تمامی مناسبات را در بازاری به این اندازه از اهمیت و وسعت؛ تحت تاثیر خودش قرار داده است؟ سوال دیگر این است که «قیمت تمامشده تولید و بهرهبرداری از نفت شیل» چقدر است؟ به نظر میرسد که به همان دلیلی که ذکر شد، هنوز اطلاعات دقیقی در محافل کارشناسی در این زمینه جمعآوری نشده است. در عین حال، مقامات رسمی و کارشناسی هم ارقام متفاوتی را اعلام میکنند. این ارقام قبل از آنکه منشاء علمی و محاسباتی داشته باشند؛ به طور عمده منشاء توصیفی دارند؛ بدین صورت که نرخ قیمتتمامشده این نوع از نفت، تابعی از برآورد کوتاهمدت یا میانمدت از قیمتهای «نفت متعارف» در بازار است و با هر نوسانی در قیمت نفت، این «رقم» هم مجال تغییر پیدا میکند. قسمت زیادی از پاسخ به این سوال که «قیمت تمامشده نفت «شیل» چقدر است» در واقع مربوط به مرزبندیهای فنی و زمینشناسی است؛ چراکه هرکدام از پدیدههای فوق درواقع دارای بار فنی، علمی، مالی و اقتصادی مخصوص به خود هستند که الزاما با پدیده نفت «شیل» قابل اجماع نیست. گزارشات متعدد نشان از رفتارهای ناهمگون زمینشناسی منابع فوق دارد. قیمت تمامشده تولید نفت از منابع نامتعارف، بههیچ روی از پیوستگی خاصی برخوردار نیست و برحسب منطقهبهمنطقه فرق دارد و حتی ممکن است در یک منطقه خاص هم با یکدیگر تفاوتهایی داشته باشد. به همین خاطر است که مجامع علمی اغلب در مقام پاسخگویی، سعی دارند از روش پاسخگویی تفکیکی استفاده کنند. برای مثال در منطقه آلبرتا در کشور آمریکا (که گفته میشود یکی از گنجهای منابع نامتعارف است) شاهد تفاوتی حدود 40دلاری هستیم (از 40 تا 80دلار). گزارشها حاکی است؛ هزینه انواع منابع نامتعارف نفتی در این منطقه بر حسب سازندهای زمینشناسی و همچنین نوع فناوریهای لازمه با یکدیگر فرق دارد. در بهترین حالت، برخی از انواع این منابع (و نه همه آنها) بین 50 تا 70دلار هزینه داشته (برای برخی از منابع ناهمگون، بین 70 تا 90دلار). درعینحال، استخراج و تولید از این منابع (یعنی منطقه آلبرتا) در مقایسه با منابع مشابه در کانادا به طور عمده مستلزم هزینههای بیشتری است. نکته دیگر اینکه مانند مخازن نفتی متعارف، عملا رفتارها و مختصات مخازن نامتعارف میتواند کاملا متفاوت باشد. مثلا ممکن است در یک مخزن شاهد تولید گاز هم باشیم (در قالب «گاز خشک» و «گاز تر» به همراه برخی مایعات دیگر بهعنوان یک محصول جانبی). چنین مصادیقی عملا به پیچیدگیهای محاسباتی مربوطه دامن زده و طیف گستردهای از پارامترهای زمینشناسی، سرمایهای، فنی، تکنولوژیک، حقوقی، حسابداری و اقتصادی را وارد جریان محاسبه میکند که باعث صعوبت محاسبات میگردد. احتمالا به همین دلیل است که محافل کارشناسی کشور تاکنون موفق به ارایه یک رقم دقیق و جامع و «قابلقبول» از هزینههای تمامشده تولید نفت «شیل» نشدهاند. واقعیت این است که حتی مراجع آماری انرژی تا حد امکان از ارایه یک رقم دقیق در این مورد پرهیز دارند. اما رسانههای داخلی به طور مرتب این آمارها را تولید کرده و به مصرف تحلیلهای خود میرسانند. بنابراین به نظر میرسد کارشناسان و تحلیلگران نفتی باید در هنگام ارایه اظهارنظرهای خود، تامل بیشتری به خرج دهند. از یاد نبریم که فشارهای غرب از طریق اهرم اوپک تا این لحظه موثر واقع شده و از این رهگذر همواره از کارکرد «لولوی نفت «شیل»» در محافل رسانهای بهنفع خود بهره برده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.