|

چندسطر درباره فیلم «تراژدی» - بخش اول

اگر قهرمان از ما بهتر باشد

فریبا اشویی

تراژدی» برشی از زندگی قاسم سبزی‌کار است که برای جبران گذشته خود و جلب‌رضایت دل همسرش با پای خود به استقبال مرگ می‌رود تا... . در گونه تراژدی باید آنچه بر سر شخصیت اصلی داستان می‌آید نتیجه اعمال و کرده‌هایش باشد. فیلمنامه «تراژدی» از همین اصول ناکامی است که ضربه می‌خورد. شخصیت‌های داستان، به‌ویژه شخصیت اصلی قصه «تراژدی» شناسنامه ندارند یا به عبارتی دیگر پرداخت‌شده نیستند. از گواهان این ادعا شخصیت موسی است، که در میان گرفتاری‌های ریزودرشت زینت، گهگاهی با اشارات نگاهش قصد دارد به بیننده بفهماند که پیشینه مهری بین او و موسی بوده و مخاطب را به این طریق به ارتباط بین خودشان کنجکاو کند. موسی عاشق پیشین زینت است که از دور، زندگی قاسم را رصد می‌کند و با کبوترهایش در حریم عشقش آمدوشد می‌کند؛ به نوعی هم نیست و هم هست. اما سوال اصلی این است که حضورش چه تاثیری بر پیشبرد قصه دارد؟ اینکه در دیالوگ تاکید می‌کند و می‌گوید که نیستم باز خود پرداخت شخصیت‌ او را منفعل‌تر می‌کند و حضورش را در فیلم در حد یک بدمن پایین می‌آورد. حبیب، شاگرد قاسم وسوسه بالاکشیدن پول دیه قلابی مرگ قاسم را دارد؛ اما به ناگاه متحول شده و مدعی باختن جانش برای صاحب‌کارش می‌شود. سیر این تحول از کجای فیلمنامه آغاز شده است که او را به این نتیجه می‌رساند؟ روند تغییرات در یک شخصیت باید طی اطلاعاتی در فیلمنامه و خرده‌پیرنگ‌های آن به بیننده منتقل شوند، اما حبیب بدون طی‌کردن این روند ابتدا نیت می‌کند ضارب قاسم را بیش از 400میلیون‌تومان تلکه کند و بعد به‌سرعت متحول شده و به 20میلیون‌تومان، آن‌هم تنها برای درمان صاحب کارش رضایت دهد. شخصیت اصلی قصه هم- قاسم- پس از اجرای نقشه دم‌دستی‌اش کاریزمای پیشبردی قصه را نزد تماشاگرش از دست می‌دهد. فیلمنامه‌نویس به‌دلیل تعجیل در پرداخت هویتی او به قدری در تصویر فقر و بدبختی غلو می‌کند که ناخواسته موجبات انفعال و نابودی شخصیت مهم و کاربردی قصه را در همان سکانس‌های آغازین فیلم رقم می‌زند. ارسطو در این‌باره اشاره می‌کند: «قهرمان تراژدی در ما هم حس شفقت و هم حس وحشت‌وهراس را بیدار می‌کند. او نه خوب است و نه بد، مخلوطی از هر دو است، اما اگر قهرمان از ما بهتر باشد اثر تراژدی بیشتر خواهد بود. حال نکته اینجاست قاسم کدام است؟ ... خوبی‌هایش کدام است، فقر، استیصال، درماندگی؟! ... و اما بدی‌های این شخصیت کدام است، بی‌عقلی، ساده‌انگاری، سطحی‌نگری و باز فقر؟! ... قاسم از ما به‌عنوان مخاطب بهتر هم نیست که دوستش بداریم او دقیقا به‌دلیل پرداخت ناصحیح شخصیتی‌اش هیچ‌کدام از اینها نیست. همان‌طور که پیش از این هم اشاره شد، او در حد یک ضدشخصیت تقلیل یافته و این از همان آغاز کار به فیلمنامه و فیلم ضربه زده است. گونه تراژدی را شرح وقایعی ناگوار و بدعاقبت می‌نامند، که هم باعث هول و وحشت می‌شود و هم موجبات رحمت و شفقت را فراهم می‌آورد. که البته از وقایع ناگوار در «تراژدی» موگویی فراوان است و آثار رحمت و شفقت آن در کل اثر ناچیز... .» در تراژدی‌های یونانی غرور شخصیت، تعیین‌کننده است. ازخودراضی‌بودن و اعتمادبه‌نفس بیش‌ازحد در این‌ گونه تراژدی سبب می‌شود تا قهرمان تراژدی به نداها و اخطارها و علایم آسمانی توجه نکند و از قوانین اخلاقی منحرف شود. از مشخصات یک تراژدی همچنین می‌توان به پیش‌بینی عاقبت هم اشاره کرد، اما عاقبتی که طبق اصول و طراحی درست پی‌رنگ اصلی قصه و شخصیت اصلی و پی‌رنگ‌های فرعی و شخصیت‌های شناسنامه‌دار به آن دست یافت. «بالزاک»، از نمایندگان معتبر «رئالیسم» معتقد است: «کار نویسنده از یک لحاظ شباهت زیادی به کار مورخ دارد و در حقیقت نویسنده، مورخ عادات و اخلاق مردم و اجتماع خود است.» رئالیسم، آدمی را محصول اجتماع خود می‌داند و مناسبات اجتماعی را در تعیین سرنوشت او موثر می‌شمارد؛ اما این به آن معنا نیست که پیچیدگی رفتار و کردار انسان را انکار کند و ما قادر باشیم با فرمول‌های دم‌دستی، رفتار و کردار او را به صورت نادرست، توجیه کنیم. به‌هرحال شخصیت اصلی در هررویداد و قصه‌ای «یک‌مفهوم پیچیده ذهنی» است که باید ضمن ارایه شناسنامه آن برای شنونده و بیننده، قصه زندگی‌اش سرآغاز چالش و تحولی هرچند هم ناچیز باشد. در گونه «تراژدی نو» روی برخورد اراده‌های فردی فراوان تاکید شده، اما شخصیت اصلی در «تراژدی» موگویی، همچنین سایر تیپ‌ها در این اثر از گزاره کم‌رنگی هم از اراده بهره نبرده‌اند و گویا همگی محکوم به جبر مطلقند. آنچه که در این میان از اهمیت و ضرورت بالایی برخوردار است، توجه به موضوعیت و ساختار تراژدی است؛ تراژدی‌ای که ضمن نمایش تلخی‌های زندگی قهرمانش نگاهی واقعگرا هم به موضوع دارد. نویسنده واقعگرای «تراژدی»، شخصیت خود را از میان مردم عادی پیرامونش گزینش می‌کند و این فرد ممکن است نمونه برجسته و موثر شماری از مردم باشد؛ ولی این فرد به هیچ‌عنوان فردی غیرعادی نیست. شخصیت‌ها در گونه تراژدی، شخصیت‌هایی هستند که به‌دنبال اصلاح‌طلبی و نواندیشی‌اند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.