|

در گفت‌وگو با «شرق» مطرح شد - بخش اول

روایت فرحبخش از سینمای دهه60

فرانک آرتا

گفت‌و‌گو با محمدحسین فرحبخش به بهانه فیلم «مستانه» انجام شد. هرچند فیلم «مستانه» اشکالات زیادی داشت، اما به بهانه این فیلم فرصتی داشتیم مروری بر دیدگاه و نظرات آقای فرحبخش درباره سینما کنیم، که بعد از پیروزی انقلاب تا امروز همین‌طور فیلم می‌سازد. واقعیت این است که به دلیل کمبود جا درباره نکات مختلفی که در مستانه وجود داشت، صحبت کردیم که در این گفت‌وگو جای نگرفت، چون به مسایلی اشاره شد که شاید چندان قابل انتشار نبود. به‌هرحال باید از نقطه‌نظر تاریخی تحلیل کرد که این تهیه‌کننده و کارگردان سینما،‌ چگونه فکر می‌کند و چگونه توانسته تا به امروز فیلم‌های موسوم به سینمای بدنه بسازد. بخش اول گفت‌و‌گو پیش روی شماست.

آقای فرحبخش! چرا در فیلم سوم‌تان «مستانه» سراغ موضوعی رفتید که چندان مشخص نیست درباره چه چیزی است؟ آیا فیلم درباره روابط نامشروع است؟ یا تقبیح بی‌اخلاقی‌ها؟ یا تقبیح مقدس‌مآبی؟ از زمانی که اولین فیلمم را تهیه کردم؛ ‌یعنی «ریشه در خون» (1361) همواره یک‌چیز برایم ملاک بوده که متاسفانه در سینمای موسوم به دهه60 اصلا وجود نداشت! چون همه ایرادهایی که سینمای ما دارد از دهه60 است! به‌طور مشخص چه ایرادی؟ بعد از انقلاب از سال62 به بعد مسوولان سینما کاری کردند که سینمای «قصه‌گو» وجود نداشته نباشد. منظورتان از مسوولان، آقایان انوار و بهشتی هستند؟ بله. من حاضرم مناظره‌ای برگزار کنم و این آقایان در این مناظره شرکت کنند و با منطق «شرعی» و «قانونی» ثابت کنم آنها «تروریست تفکر » بودند! اجازه دهید گام‌به‌گام حرکت کنیم. شما وقتی پای منطقیات «شرعی» و «قانونی» را به میان می‌کشید، بحث را به بیراهه می‌کشانید. درواقع؛ با استدلالی عملکرد مسوولان دهه60 را نقد می‌کنید که در فیلم‌تان «مستانه» به همان نوع استدلال می‌تازید. مشکل من با دیدگاه شما از همین نقطه آغاز می‌شود. بلافاصله بعد از پیروزی انقلاب اسلامی کدام قانون مدونی وجود داشت که شما با همان قانون مسایل را تحلیل می‌کنید؟ اصلا ‌چه‌چیزی در سینما براساس نگاه انقلاب وجود داشت که در مقایسه با آن می‌گفتید آقایان درست عمل نکردند؟ این منطق قانونی و شرعی، قبل از انقلاب، حاکم نبود... . اگر کلیت سینمای قبل از انقلاب را در نظر بگیریم، ‌بله درست است. اما در همان زمان معدود فیلمسازانی داشتیم که فیلم‌های تاثیرگذار ساختند. نمونه‌اش «شطرنج باد» محمدرضا اصلانی بود که سال1355 ساخته شد. این فیلم «با نام خدا» آغاز می‌شد در حالی که آن زمان در فیلم‌ها معمول نبود از خداوند ذکر کنند. ضمنا ارجاعات و نگاه فیلم هم به سوره مبارکه «تکاثر» است که به زیاده‌خواهی و مال‌اندوزی انسان می‌پردازد یا فیلم‌های ارزشمندی مثل «خشت و آینه»، ‌«قیصر»، ‌«گاو» و... که اتفاقا‌ فیلم‌های مهمی بودند. اما جریان غالب؛ آن چیزی بود به قول دکتر کاووسی «فیلمفارسی» که همیشه هم شما به این واژه معترض هستید. اغلب فیلم‌ها هم درباره رقاصه‌ها و جاهلان بود که اصلا‌ پایگاه اجتماعی نداشتند. رابطه مردم متدین با سینما هم مثل دوخط موازی بود که هیچ‌گاه به‌هم نمی‌رسیدند. سال1357 انقلابی مبتنی بر نگاه و تفکر فرهنگی- اسلامی شد. امام(ره)، 12بهمن1357 در بهشت‌زهرا(س) سخنرانی تاریخی داشتند با این مضمون که «برای چه سینمای ما مرکز فحشاست. ما با سینما مخالف نیستیم ما با مرکز فحشا مخالفیم. ما با رادیو مخالف نیستیم ما با فحشا مخالفیم. ما با تلویزیون مخالف نیستیم ما با آن چیزی که در خدمت اجانب برای عقب‌نگه‌داشتن جوانان ما و ازدست‌دادن نیروی انسانی ماست، با آن مخالف هستیم. ما کی مخالفت کردیم با تجدد؟ با مراتب تجدد؟ مظاهر تجدد وقتی که از اروپا پایش را در شرق گذاشت خصوصا در ایران، مرکز چیزی که باید از آن استفاده تمدن بکنند ما را به توحش کشانده است. سینما یکی از مظاهر تمدن است که باید در خدمت این مردم، در خدمت تربیت این مردم باشد و شما می‌دانید که جوان‌های ما را اینها به تباهی کشیده‌اند و همین‌طور سایر این جاها. ما با اینها در این جهات مخالف هستیم.» بله. من خودم 10متری حضرت‌امام فیلمبرداری می‌کردم از سخنان ایشان فیلم گرفتم. وقتی ایشان از فیلم «گاو» تمجید کردند، ‌یعنی در حقیقت؛ قانون محوری سینما تبیین شد. پس از آن کسانی به سینما ورود پیدا کردند که خواستند چنین نگاه فرهنگی و اسلامی را در سینما حاکم کنند. حالا شما که در جاهای مختلف خودتان را وفادار به نظام می‌دانید، چگونه با متر و معیار شریعت، می‌گویید آقایان‌انوار و بهشتی که مدیران مورد تایید همین نظام بودند، ‌شرعی و منطقی عمل نکردند؟ ممنونم از شما که این تسلط را بر امور دارید، چون معمولا دوستان دیگر ندارند. برای اینکه شما با من بیشتر آشنا شوید، باید بگویم قبل از انقلاب مدت 12سال مدرسه اسلامی درس خواندم. در خانواده‌ای بزرگ شدم که پدرم می‌گفت، دین از آدم فقط یک‌چیز می‌خواهد و آن هم عمل است. اولین کتابی که پدرم در 15سالگی به من داد بخوانم ،کتاب «تشیع علوی و تشیع صفوی» دکترعلی شریعتی بود. پدرم می‌گفت اگر می‌خواهی آدم بشوی همین کتاب را باید بخوانی. حتما ‌می‌دانید آن زمان میان متدینان مذهبی و به‌خصوص روحانیت، آقای‌شریعتی مقبول نبود. پدر بنده هم خیلی به روحانیت وابسته بودند. رفقای انقلابی زیاد داشت و فقط با تعداد معدودی از دانشگاهیان در رفت‌وآمد بود. به همین دلیل آن زمان دفاع از شریعتی سنگین بود. جالب است بدانید که پدر می‌گفتند همه ما تشیع صفوی هستیم و نه تشیع علوی. چطور؟ ‌ چون «تشیع علوی» از انسان عمل می‌خواهد و «تشیع صفوی» از آدم ظواهر. به همین دلیل می‌گویم آقایان‌ انوار و بهشتی خلاف شرع عمل کردند. آیا این سوءاستفاده ابزاری از شرع و قانون نیست؟ ما در شرع سه‌حرام داریم؛ یکی حرام شرعی که قرآن می‌فرماید شراب‌خواری، قمار و ربا حرام است. دوم حرام عقلی، ‌یعنی اگر شما مهندس ساختمان هستید به من که می‌خواهم ساختمان بسازم، می‌گویید تشخیص من این است که در اینجا باید تیرآهن 24 استفاده کنید. اما من به‌دلیل خساست، ‌تیرآهن 18 در ساختمان به کار می‌برم. بعد مثلا‌ زلزله می‌آید و صدماتی به ساکنان و ساختمان وارد می‌کند که تبعات آن به من برمی‌گردد. پس حرام عقلی هم عین حرام شرعی است و سومی هم حرام عرفی است؛ یعنی اینکه مثلا‌ در خیابان مردی با شلوارک راه برود، یعنی اگر در خانه اینگونه لباس بپوشد عیبی ندارد، اما در خیابان خلاف عرف جامعه است. آقای فرحبخش! مختصات زمان، مقتضیات محیط زندگی انسان عرف را تشکیل می‌دهد. منظورم کاری است که خلاف عرف جامعه انجام می‌دهید. اما عرف جامعه دهه40 و دهه80 جامعه را نمی‌توانید باهم مقایسه کنید؟ قطعا؛ همین‌طور است. عرف امروز با دهه20 یکی نیست، مثلا ‌زنان در عصر ناصرالدین‌شاه پشت‌پرده بودند. اما الان نصف مملکت را زنان می‌چرخانند. اما چیزهایی هست که زمان و مکان روی آن تاثیر نمی‌گذارد. حالا این مساله چه ربطی به عملکرد مدیران دهه60 دارد؟ ‌ چیزی که من می‌گویم، این است که 95درصد فیلم‌های قبل از انقلاب، فاسد بود. فقط پنج‌درصد فیلم‌هایی که شما بدان اشاره کردید مثل «شطرنج باد»، «گوزن‌ها»، «دایره مینا» و «قیصر» خوب بودند. اصلا از نظر من بهترین فیلم پیش از انقلاب «خشت و آینه» یا «شب قوزی» و «بی‌پناه» است. منظورتان از فیلم «بی‌پناه» ساخته گرجی عبادیا محصول سال۱۳۳۲ است؟ بله، ساخته گرجی عبادیا. من مقصر اصلی ساخت فیلم‌های مبتذل قبل از انقلاب را حکومت وقت می‌دانم. خب، طبیعی است. حکومت دوست داشت مردم با فساد سرگرم باشند. من و شما در این مورد هم‌نظریم و این نکته هم طبیعی است. ولی بحث ما درباره سینمای بعد از انقلاب است؟ می‌خواهم به اینجا برسم. فیلم‌های خوبی که شما به آن اشاره کردید و حتی برخی از آنها ممکن است با سلیقه من جور نباشد، آنقدر ناچیز بودند که طرفداران وسیعی نداشتند. اما بعد از انقلاب، سینمای ایران خودجوش شکل گرفت. فردی به اسم ستار هریسی‌داداش‌پور فیلم «فریاد مجاهد» را ساخت. البته ایشان تهیه‌کننده و یکی از بازیگران فیلم بودند. مهدی معدنیان کارگردان فیلم بود که قبل از انقلاب هم کار می‌کرد... . به هر شکل فیلم «فریاد مجاهد»، مغایرتی با شرعیات و قوانین نداشت. اصلا به این معنی نیست که من بخواهم محتوای این فیلم را تایید کنم. اما به‌صورت خودجوش سینمای مردمی راه افتاد. فیلم، فروش خوبی هم کرد. حتی یکسری متدینان به سمت سینما آمدند؛ کسانی که قبل از انقلاب سینمارفتن برایشان زهر بود. آقای فرحبخش، وقتی می‌گوییم حرکت خودجوش یعنی فرد یا افرادی به‌عنوان جهت‌دهنده وجود خارجی ندارند. درحالی که حرکت خودجوش مردم در انقلاب با رهبری امام همراه بود. سینمای پس از انقلاب هم خودجوش شکل نگرفت، ‌بلکه راهبر و استراتژیست داشت؛ ‌یعنی همین آقایان انوار و بهشتی. من می‌گویم وقتی می‌خواهید سوار اسب شوید باید زین اسب را محکم ببندید. اگر محکم نبندید یا این طرف می‌افتد یا آن طرف. من در فیلم «زندگی خصوصی» به این مساله توجه کردم. شما در سخنانتان به سه نوع حرام اشاره کردید. بعد از انقلاب کدام یک از انواع حرام در فیلم‌ها اتفاق افتاد؟ ‌ هیچ‌کدام. پس منظورتان از منطق «قانونی» و «شرعی» چه بود؟ ‌ اول بگویم از نظر من در این 7-36سال در جمهوری‌اسلامی؛ یک فیلم خلاف شرع ساخته نشده است. با شرع هم آشنایی دارم. چون فیلمسازان در جمهوری‌اسلامی این را فهمیده‌اند و بعد هم فیلمشان باید از مرکزی مجوز بگیرد که اگر چیزی خلاف شرع باشد، ‌امکان ندارد که آن مرکز اجازه دهد. عرض من از مساله شرعی چیز دیگری است. خب توضیح دهید، ‌دقیقا‌ منظورتان چیست؟ ‌ سال1357 مردم خودجوش آمدند سینما را شروع کردند. تا اینکه آقای مهدی کلهر سر کار آمد. ایشان برادر حضرت آیت‌الله آقامجتبی تهرانی بودند. یعنی برآمده از خانواده‌ای مذهبی که قبل از انقلاب مبارز بودند. قبل از ایشان آقای محمدعلی نجفی آمدند که بسیار خوب فکر و عمل کردند. البته حتما می‌دانید که آقای محمدعلی نجفی، مدیر وقت سازمان سینمایی، «فریاد مجاهد» را فیلمی ضعیف عنوان کردند... . ببینید، اتفاقا‌ روش فکری محمدعلی نجفی مثل آقایان انوار و بهشتی بود. منتها یک فرقی با آنها داشت. فرق او در این بود که مثلا‌ آقای نجفی می‌گفت من این چایی را دوست دارم و می‌خورم، اما اگر شما دوست دارید موز بخورید، خب بخورید. ولی دیگران می‌گفتند تا زمانی که این موز را نخوردی، نمی‌توانی چایی را بخوری! به همین دلیل می‌گویم آنها «تروریست تفکر» بودند و بحث شرعی که می‌گویم همین است. لطفا‌ واضح‌تر توضیح دهید... . برای روشن‌شدن مبحث مثالی می‌زنم. من می‌گویم از نظر من حجاب یعنی چادر. اما اگر در جمهوری‌اسلامی عهده‌دار مسوولیتی شوم، امکان ندارد این مساله را قانون کنم. امکان ندارد اجازه بدهم در جامعه بدحجاب و بی‌حجاب را در خیابان بگیرند. مثلا دعای «کمیل»، دعای «ندبه» و دعای «عهد»، قبل از انقلاب نهادینه نشده بود. یا کمتر کسی از مردم به مراسم «اعتکاف» می‌رفت. اما بعد از انقلاب به برکت تحول فرهنگی- اسلامی بسیاری از مراسم‌های خواندن ادعیه یا «زیارت عاشورا» نهادینه شد. به نظر شما چرا نهادینه شد؟ ‌ به‌دلیل اینکه مردم قبول کردند؛ امربه‌معروف است. اما چرا نتوانستیم حجاب را نهادینه کنیم و وضع آن بدتر از 10سال پیش شده است؟ برای اینکه آمرانه به آن نگاه کردیم و نه دلسوزانه. آمدیم با ترور تفکر این کار را بکنیم که البته جامعه نمی‌پذیرد. ممکن است این حرف‌های من تبعات داشته باشد که البته تبعات آن را می‌پذیرم. در زمان صدارت آقای مهدی کلهر، فیلمی ساخته می‌شود به نام «برزخی‌ها». پیش از رفتن آقای مهندس ضرغامی از صداوسیما؛ شنیدم ایشان دنبال این بود که فیلم را پخش کند، منتها صاحب آن را پیدا نکردند. در این فیلم ایرج قادری، محمدعلی فردین، سعید راد و ناصر ملک‌مطیعی بازی کردند. خب؛ اگر در زمان ساخته‌شدن فیلم برای آقای کلهر، مسجل می‌شد که نظام با چنین بازیگرانی مساله داشته باشد، امکان نداشت اجازه دهد این فیلم ساخته شود و اجازه نمایش بگیرد. البته درآن سال، فیلم فروش بالایی داشت، ‌فکر کنم به مرز هشت‌میلیون‌تومان رسید که رکورددار بود. منتها چندی بعد توقیف شد و بازیگران آن ممنوع الفعالیت شدند. بحث من این است که در آن دهه؛ جلوی سینمای قصه‌گو را گرفتند. از هزارسال پیش مادران و مادربزرگان ما برای فرزندانشان «یکی بود یکی نبود» را می‌خواندند و هنوز شنیدن قصه برای بچه‌ها، خواستنی است. شما در تحلیل‌های‌تان باید ظرف زمان و مکان را در نظر بگیرید. یعنی دیروز را با نگاه امروز تحلیل نکنید. در دهه60 خیلی‌ها مخالف سینما بودند. اصلا خیلی از مسایل، قاعده‌مند نشده بود؟ اصلا مزاحمی برای آقایان در سینما وجود نداشت. مملکت جنگ شده بود و کسی به کسی نبود. اینها هم همین‌طور یکه‌تاز بودند. تحلیل شما با عملکردتان در تضاد است. چرا؟ ‌ عملکرد من را باید با مصادیق تحلیل کنید. حتی ممکن است عملکردی را قبول نداشته باشم، اما می‌گویم به چه دلیل اتفاق افتاده است یا اینکه درعین اینکه قبول نداشتم اما فلان کار را انجام دادم. منظورتان از یکه‌تازی آقایان، ‌این بود که به برخی‌ها اجازه ورود به این چرخه را نمی‌دادند؟ اینها در 10سالی که سر کار بودند، اصلا ترور شخصیت می‌کردند. شما نمی‌دانید چه روزگاری بود. من پای منبر شهید مطهری نشستم. شما که مطهری را ندیدید.شاید آقایان بهشتی و انوار هم مطهری را ندیدند. سر فیلم «عصبانی نیستم» در سینما آقای پژمان‌فر را دیدم و طبق یکی از سخنرانی‌های آقای مطهری از ایشان پرسیدم که در کجا ایستاده‌ایم. اگر شهید مطهری را به‌عنوان ایدئولوگ جمهوری اسلامی قبول داریم، پس سخنان ایشان را هم گوش دهیم...

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.