نگاهی به کتاب «شبکههای خشم و امید»
طلیعه انقلاب؛ جایی که همهچیز آغاز شد *
علی اخوت
بیایید با چشمانی باز و زنده به جهان پیشرویمان نگاه کنیم: جهانی مملو از بحران و فلاکت اقتصادی، زدوبندهای سیاسی-تجاری، بدبینی سیاسی، تخلخل فرهنگی، افسردگی و بیامیدی شخصی؛ جهانی که جوهر بیاعتمادی و تباهی در آن نشت کرده و دیگر سخت بتوان لکهای سفید یافت؛ جهانی که فرصت را برای صاحبان قدرت فراهم کرده تا قربانیان خود را در کورههای سرمایه بسوزانند، تا به هرقیمتی شده همه یکشکل، همقد، هم (بی)نژاد و یکجنس شوند. اما ناگهان آنها که چندسال زودتر از این یاداشت با چشمانی باز و زنده جهانشان را دیدند، نظم مسلط این جهان را بر هم زدند. ایده تغییر اینبار در کالبد شورشهای بهارعربی، جنبش تسخیر والاستریت و جنبشهای ایسلند، یونان، اسپانیا، پرتغال و ایتالیا رو آمد: ایدهای که «همواره در جایی دیگر و وقتی دیگر اتفاق میافتد». مردم درون مرزهای بهارعربی، با دستان خالی انقلاب کرده و حکومتشان را محکوم کردند. ساختار و نظم مسلط را برهمزدند و رهایی را نه طلب، بلکه خلق کردند. در آمریکا نیز جنبش تسخیر والاستریت به رخداد سال بدل شد و 99درصدیها و منافع یکدرصدیها به سیاسیترین موضوع نهفقط آمریکا، بلکه جهان بدل شد. جنبشهایی بهعنوان «اتحاد برای تغییر جهان» با خواست عدالت اجتماعی و دموکراسی حقیقی صدهاهزارنفر را در جهان متحد کرد. اما در این میان اتفاق مهم دیگری هم افتاد؛ انقلابیون رسانهها و شرکتهای چندملیتی و دولت را بیاعتبار اعلام کردند. اعتماد میان آنها و تمام ساختار مسلط از بین رفت؛ یعنی همانچیزی که جامعه، بازار و نهادها را بههم گره زده بود. در حاشیه جهانی که اصرار دارد به اندازه همه انسانها جا برای زندگی نیست، افرادی دوباره گرد هم آمدند تا فرمی نو از باهمبودن و مردمبودن را خلق کنند. در آغاز تعداد آنها کم بود؛ در نهایت صدهانفر. اما شبکهای از هزاراننفر شکل گرفت که شاید میلیاردهانفر با فریاد، خشم و امید آنها زنده شده بودند. در این میان شبکههای اجتماعی با تمام فرمهای اینترنتی به فضاهای خودمختاری بدل شدند که ناگهان از حدود اختیارات و کنترل دستگاههای اجرایی خارج شد. کتاب «شبکههای خشم و امید» کاستلز شاید یکی از تازهترین و دقیقترین تحلیلهایی است که روند شکلگیری جنبشهای اجتماعی موسوم به بهارعربی و جنبش تسخیر والاستریت را در عصر اینترنت بررسی میکند؛ جنبشهایی که مردم را از فضای امن اینترنت به سمت اشغال فضای شهری کشاند؛ به سوی ملاقاتی کور با یکدیگر و با سرنوشتی که قصد داشتند خود آن را رقم بزنند. کاستلز در این کتاب میکوشد روندی را بشکافد که در آن افراد با بهاشتراکگذاشتن بیموامید در فضای عمومی آزاد اینترنت و با ملحقشدن به یکدیگر در خیابان و با تصور برنامههایشان، بدون توجه به دیدگاههای شخصی و پیوندهای سازمانیشان تشکیل شبکه دادند؛ مردمی که «ادعا کردند حق ساختن تاریخ، تاریخ خودشان را دارند». او در این کتاب در تلاش است ابعاد گوناگون این جنبشها را بررسی کند. کتابی که پژوهشهای کاستلز درباره جنبشهای اجتماعی شبکهای است؛ جنبشهایی که بهنظر میرسد دستآخر با درگیرشدن در منازعاتی که ریشه در تناقضهای بنیادین جهان ما دارند جوامع قرنبیستم را شکل میدهند. به باور کاستلز جنبشهای اجتماعی شبکهای نخستینبار در جهان عرب رشد و گسترش یافتند و البته بهطرز مرگباری با خشونت قانون مواجه شدند؛ خشونتی که حافظ قانون دیکتاتوریهای عرب بود؛ جنبشهایی که سرنوشتهای متفاوتی داشتند؛ از پیروزی مردم تا مصالحه و کشتار مکرر و جنگ داخلی. در همین حین جنبشهای شبکهای دیگری نیز به موازات شورشهای عرب رقم خورد که علیه مدیریت مسبب بحران اقتصادی نولیبرالیسم در اروپا و آمریکا بود. جنبشهایی در یونان، پرتغال، اسپانیا ایتالیا و بریتانیا که علیه قوانین و ساختارهایی شکل گرفت که مردم را قربانی سردمداران مالی و نظام سرمایهداری نولیبرال کرده بود؛ همانهایی که مسبب اصلی این بحران بودند. با این حال کاستلز در این کتاب تاکید دارد جنبشهای اجتماعی شبکهایشده، همچون جنبشهای اجتماعی در طول تاریخ به مبارزه و مباحثه و تکامل ادامه خواهند داد و سپس وضعیت وجود کنونی آنها بهتدریج محو خواهد شد. به باور او این جنبشها حتی اگر در موردی نامحتمل خود را به یککنشگر سیاسی، حزب یا شکلی جدید از کارگزاری تبدیل کنند، باز هم بر اثر این دگرگونی از موجودیت خود دست کشیدهاند چراکه کاستلز از استدلال خود نتیجه میگیرد که یگانه مساله مهم برای ارزیابی معنای یک جنبش اجتماعی عبارت است از بازدهی اجتماعی و تاریخی عملکرد آن و تاثیرش بر مشارکتکنندگان آن بهمثابه اشخاص و بر جامعهای که تلاش میکرد آن را دگرگون کند. بر این اساس، کاستلز خود معترف است که بسیار زود است که بتوان نتیجه نهایی این جنبشها را ارزیابی کرد، هرچند هماکنون میتوان گفت حکومتها تغییر کرده و نهادها به چالش کشیده شدهاند و باور به سرمایهداری مالی جهانی مسلط، شاید به گونهای برگشتناپذیر در اذهان اغلب مردم متزلزل شده است. کاستلز تحلیل نهایی خود را چنین صورتبندی میکند: میراث هرجنبش اجتماعی عبارت است از تغییری فرهنگی که از طریق کنش ایجاد کرده است چراکه به باور او اگر ما درباره برخی از ابعاد بسیار مهم زندگی فردی یا اجتماعیمان به گونهای متفاوت بیندیشیم، نهادها مجبور خواهند بود بالاخره تسلیم شوند. هیچچیز تغییرناپذیر نیست، اما تغییرات رخداده در تاریخ از یک مسیر از پیش تعیینشده پیروی نمیکنند، زیرا مفهوم مفروض تاریخ گاهی نامفهوم میشود. براساس تحلیلی که کاستلز در این کتاب به دست میدهد میراث احتمالی جنبشهای اجتماعی شبکهای شده که هنوز در مرحله ساختهشدن هستند، چه خواهد بود؟ پاسخ کاستلز دموکراسی در قالب مشارکت جمعی مردم است؛ شکل جدیدی از دموکراسی، این آرزوی دیرینه و هرگز تحققنایافته بشر.
* عنوان فصلدوم کتاب
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.