|

در باب اخلاق نقادانه

غریزه می‌گوید: آری، ‌درست است، اما اخلاق می‌گوید: نه، درست نیست. اخلاق چیست و عمل اخلاقی کدام است؟ چگونه می‌توان در باب مسایل عملی اخلاق خلاقانه و نقادانه اندیشید؟ اصلا چه‌کسی نیازمند اخلاق است؟ چرا باید درباره ارزش‌ها بیندیشیم؟ رابطه اخلاق و دین چیست؟ اینها پرسش‌هایی است که پیش از پرداختن به باقی مباحث اخلاق لازم است به آنها پاسخ داده شود. کتاب «راهنمای عملی اخلاق» تلاش می‌کند رخنه‌ای که میان مسایل نظری معمول در فلسفه اخلاق و مسایل عملی افراد در این عرصه وجود دارد را پر کند. اخلاق در دو زمینه به کار می‌رود: تشخیص فردی خوب از بد و روش‌های رفتاری که گاه به‌عنوان عرف رفتاری نهادینه‌شده در یک گروه فرهنگی، مذهبی، اجتماعی یا فلسفی شناخته می‌شود. اخلاقیات فردی با اهداف درست یا غلط و انگیزه‌ها یا اعمال تشخیص داده می‌شود. مقصود این کتاب پیوند میان اخلاق و شیوه‌های کارآمد تفکر عملی به نحو عام است. نویسنده در این کتاب اخلاق را سیری همیشه‌درجریان می‌داند. اخلاق کمابیش در حال دگرگونی است، زیرا گستره دغدغه‌های اخلاقی ما دایما در حال بسط است. وقتی از ارزش‌های «اخلاقی» سخن می‌گوییم، نوع خاصی از ارزش‌ها را منظور خویش می‌سازیم: ارزش‌هایی که بیانگر نیازها و انتظارات بحق دیگران و نیز خودمان هستند. «انتظارات بحق» انواع متعددی دارند: مثلا ما به درستی انتظار داریم که رفتار دیگران با ما توام با احترام، صداقت و مراقبت باشد. ما غالبا اصطلاح‌های «اصول اخلاقی» و «اخلاق» را به‌جای یکدیگر به کار می‌بریم. اما باید میان ارزش‌های اخلاقی‌ای که تصادفا به آنها معتقدیم و نیز فرآیند آگاهانه بررسی آنها، ‌نقد آنها و بازنگری در آنها تمایز قایل شویم. اصطلاح «اخلاق» معنای انتقادی‌تر و خودآگاهانه‌تری دارد. اهتمام در اخلاق بر این است که از باورداشتن صرف ارزش‌هایمان فراتر رویم و پس از تعمق در آنها در بابشان تصمیم بگیریم. احساسات لازمه زندگی‌اند. زندگی بدون عشق، هیجان ‌و حتی درد اصلا زندگی نیست. هیچ اخلاق زیست‌پذیری منکر این نیست. اما همه حکایت در احساسات خلاصه نمی‌شود. احساسات شاید صرفا سرآغاز راه باشند، اما مقصد نهایی نیستند. باید به نوع خاصی از تفکر نیز سهمی در این ماجرا بدهیم. انسان مجبور است که هم در عمل و هم به‌لحاظ درونی پذیرای پیچیدگی‌های زندگی واقعی و امکانات نهفته عالم باشد. در زمینه اخلاق گشودگی بسیار کارساز است. پاره‌ای از چشمگیرترین پیشرفت‌های اخلاق دقیقا از همین نقطه آغاز می‌شوند. مثلا ایجاد آگاهی اخلاقی‌مان به دیگر جانداران را می‌توانیم یکی از راه‌های پیوسته‌درحال بسط برای اخلاق روزگار امروز بدانیم. این کتاب به‌جای تکرار تاریخچه‌ها و کاربردهای متعدد اخلاق و نظریات موجود تلاش می‌کند به مهارت‌های عملی اخلاق در زندگی روزمره بپردازد و موجب اثربخشی اخلاق در زندگی روزمره انسان‌ها شود. کتاب‌های رایجی که در باب اخلاق وجود دارد درباره «چگونگی‌های» اخلاق نیز به‌ندرت بحث می‌کند: اینکه چگونه یک مساله را به شکلی صورتبندی کنیم که به موثرترین نحو ممکن حل شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.