گذشته و فردای فرهنگ و هنر در افغانستان
آتش در باغ
مسعود حسینی . عکاس خبری برنده پولیتزر
چندی پیش نمایشگاهی از کاریکاتورهای هنرمندی از دیار بلخ در انجمن قلم کابل برپا شد. همراه تعدادی از هنرمندان برای دید و بازدید به آنجا رفتیم. بعد از ظهری پاییزی بود. بعد از پایان نمایشگاه، با دوستان هنرمند تصمیم گرفتیم عصر را کنار هم باشیم و به جای رفتن به لیسه (دبیرستان) «استقلال»، در خانهمان دور هم جمع شویم و شعر بخوانیم و وقتگذرانی کنیم. در میانه راه، خبر حمله طالبان به لیسه «استقلال»، عصرمان را تاریک و خونین کرد. این مکان هنری و فرهنگی توسط دولت فرانسه حمایت میشود و دوستان من زیاد به آنجا رفتوآمد میکنند. به محض آنکه برای تهیه خبر و عکس به آنجا رسیدم، نیروهای امنیتی را مضطرب و پریشان دیدم. با خبرنگاران مشاجره میکردند. یکشهروند آلمانی کشته و ۱۶غیرنظامی زخمی شده بودند. در بین زخمیشدگان، دوست تصویربردارم را دیدم که برای تلویزیون «میترا» کار میکند. بهشدت زخمی شده بود و درحالحاضر هم در حالت کما بهسر میبرد. اولینبار بود که طالبان به یک مرکز فرهنگی حمله میکرد. بسیاری از اهالی ادب و فرهنگ و هنرمندان از این موضوع مضطرب شدند. طالبان اعلامیهای را به آدرس مطبوعات فرستاده و همه جامعه مدنی و هنرمندان را تهدید به حملات مرگبار کرده بود. اما آیا چنین تهدیدی بر روحیه هنرمندان در کابل تاثیری میگذارد؟ تعدادی از هنرمندان از رفتوآمدهای خود به مراکز هنری و فرهنگی کاستهاند ولی عده زیادی معتقدند باید ایستاد و مبارزه کرد و به برپایی شب شعر، نمایشگاه و کنسرتهای موسیقی ادامه داد. هنر که در زمان رژیم طالبان خفه شده بود، بعد از ورود نیروهای بینالمللی مبارزه با تروریسم و ناتو، جان تازهای گرفت و با کمک مالی و فرهنگی کشورهای غربی، چارچوبی تازه برای خود دستوپا کرد. هنرمندان افغان با برپایی نمایشگاه در کشورهای اروپایی و آمریکایی اعتمادبهنفس بالایی کسب کرده و به نوآوریهای بیشتری روی آوردهاند. موسیقی، دگرگون شده است. برنامه «ستاره افغان» تلویزیون «طلوع» هرسال بیننده بسیاری دارد. این برنامه در حالی برای کشف صداهای برتر آوازخوانی طراحی شده که آوازخوانان خوب و پرطرفدار نسل جوان، موسیقی افغانستان را دگرگون کردهاند. مرکز هنرهای معاصر افغانستان هم با فرستادن برخی نقاشان به کشورهای اروپایی ایدههایی نو را برای افغانستان جذب کرد. از نقاشان موفق میتوان به شمسیه حسنی اشاره کرد که برای اجرای گرافیتیهای خیابانی به پایتختهای اروپا دعوت شد و گرافیتیهایش شهرت داخلی و خارجی دارد. او، جوانترین استاد دانشکده هنر است. نمایشگاه «کاهنههای باکوس» تهمینه تومیریس که در ایران اجازه برگزاری نداشته هم از استقبال قابلتوجهی برخوردار شد. رشد صنعت سینما هم در این 13سال باوجود حملههای مرگبار طالبان؛ از رشد فوقالعادهای برخوردار بوده. با کمک سینماگران معروف ایرانی، شاهد تولیدات سینمایی مهمی چون «اسامه» به کارگردانی صدیق برمک بودهایم؛ ضمن اینکه امسال خانه فیلم «رویا» با کمک مالی بخش زنان سازمانملل جشنواره بینالمللی فیلم زنان را برگزار کرد. بیشتر از ۵۰۰فیلم شامل ۴۷۵فیلم خارجی در آن شرکت کرد و چندفیلم ایرانی هم جزو دریافتکنندگان جوایز بودند. بهار آزادی مطبوعات و رسانهها و آزادی بیان که از 13سال پیش و با حمایت همهجانبه رییسجمهور قبلی، حامد کرزای شاهد رشدی بسیار عالی بوده، یگانه دلیل و مشوق اصلی هنرمندان برای نوآوری و پیشرفت شده است. نبود هیچگونه قانون محدودکننده برای برقراری ارتباط بین هنرمندان افغان و خارجی یکی از عوامل عمده رویآوردن جوانان به هنر و تلاش برای رفع تشنگی جامعه جنگدیده و در حال جنگ نسبت به فرآوردههای هنری بوده است. تولد بیشتر از ۳۰۰تلویزیون، رادیو و روزنامه خصوصی در افغانستان، تاسیس دانشکده هنرهای زیبا با کمک مالی پاکستان در کابل و ایجاد مراکز و دانشکدههای هنری در دیگر شهرهای بزرگ افغانستان، بسیاری از جوانان را به سمت خود جلب کرده و یکی از مهمترین زمینههای شغلی و درآمدزایی برای کشور بهحساب میآید. عکاسی که در واقع عالیترین شکل و شیوه ابراز بیان شمرده میشود هم از پیشرفتی خارقالعاده برخوردار بوده است. عکاسی خبری که برای اولینبار توسط استاد دقتی در مرکز آیینه به دنیای افغانستان وارد شد، کشور را در جشنوارههای بینالمللی مطرح کرد و برای افغانستان که در جنگ و صدور موادمخدر مشهور است، جایزهها و مدالهای بزرگی چون نشنالجئوگرافی، پولیتزر، ورلدپرس فوتو و... به ارمغان آورد. اگر افغانستان را در آستانه یک انقلاب هنری و فرهنگی در نظر بگیریم، باید به یاد داشته باشیم که این انقلاب، دشمنان خطرناکی چون گروه طالبان و بیمیلی روزافزون کشورهای کمککننده برای سرمایهگذاری در بخش هنر و فرهنگ دارد. طالبان از هرفرصتی برای متوقفکردن تغییرات اجتماعی استفاده میکند و ابزارشان هم دین، مذهب و خرافههای مذهبی است. طالبان دشمن سرسخت هنر، هنرمند و جامعه ادبی افغانستان است و با حملات کور تلاش میکند روند گفتمان فرهنگی و هنری را متوقف کند. در این میان خروج هنرمندان از کشور یکی از آفتهای اصلی فعالیتهای نوپای هنری در افغانستان است که با تهدیدهای چندروز گذشته طالبان، ممکن است افزایش یابد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.