|

بررسی وضع پژوهش در صنعت ساختمان و مهندسی زلزله در ایران

گذشته، اکنون و آینده تحقیقات

بهنام شادروان . استادیار مهندسی عمران دانشگاه A&M فلوریدا، آمریکا

پژوهش ساختمان در ایران، در تمام این سال‌ها به کدامین سمت رفته و چقدر با نیازهای واقعی ایران همگون بوده است؟ شاید بتوان به‌اختصار گفت که در دانشگاه‌های دنیا، چندگروه مختلف پروژه و تحقیقات را پی می‌گیرند. نوع اول براساس نیازهای امروز نیست و به فرداها می‌پردازد. این نوع پروژه‌ها در امروز کشور ما تاثیری ندارند، اما در آینده موثرند. برای مثال برای صنعت ساختمان در دهه90 (2000-1990) و سال‌های ابتدایی قرن جدید، دانشگاه‌های درجه‌اول آمریکا به‌دنبال تعریف پروژه‌هایی بودند که بشود در سیارات دیگر ساخت‌وساز کرد. آن پروژه‌ها اکنون به پروژه‌های امکانپذیر در زمین تبدیل شده‌اند زیرا که روبا‌ت‌ها امکان اتوماسیون صنعت ساختمانی را روزبه‌روز بیشتر کرده و می‌کنند. اما بسیاری از پروژه‌ها به «حال‌حاضر» می‌پردازند. مثلا در همان سال‌ها در مورد استفاده از FRP در صنعت ساختمان برای مقاوم‌سازی یا به‌عنوان مصالح سازه‌ای، علامت‌سوالی جدی بود، به همین دلیل تعداد مقالات یا پژوهش‌ها در آن زمینه بسیار زیاد بود. (کامپوزیت FRP یا Fiber Reinforcement Polymer فیبرهای پلیمری تقویت‌شده هستند که برای مقاوم‌سازی و پوشش سازه‌های بتنی و فلزی کاربرد دارند و از دو جزء اساسی فایبر (الیاف) و رزین (ماده چسباننده) تشکیل می‌شوند.) درواقع در آن سال‌ها، کشورهایی مثل آمریکا، ژاپن و استرالیا سرمایه‌گذاری زیادی برای پژوهش در این زمینه انجام دادند و بر اساس نتیجه آن پژوهش‌ها، اولین آیین‌نامه‌های ساختمانی استفاده از FRP در ساختمان‌های با مصالح مختلف را نوشتند و تصحیح کردند. نوع سوم پژوهش‌ها به دغدغه‌های اکنون می‌پردازند. اینگونه پژوهش‌ها، اشکالی یا مشکلی را که هم‌اکنون وجود دارد، موضوع پژوهش می‌کنند. آنها از بهترین موارد ارتباط صنعت و دانشگاه هستند، هرچند بسیاری از واحدهای صنعتی و در این مورد، صنعت ساختمانی پشتوانه‌های مالی خوبی برای انواع دیگر پژوهش‌ها هم محسوب می‌شوند. البته در مورد چگونگی امکانپذیری این مورد، بحث جداگانه‌ای لازم است. در ایران در بسیاری موارد، دلیل انجام پژوهش‌ها آن بوده که در جای دیگری از دنیا، آن نوع پژوهش معنی‌دار و پرمشتری بوده است. البته این موضوع به خودی‌خود بد نیست، چرا که بسیاری از این موارد، اگر دغدغه امروز ایران نباشد، ممکن است و می‌تواند دغدغه فردای ما شود، البته پژوهشگران ایرانی در بعضی از اینگونه پژوهش‌ها خوشنام و قابل‌توجه جلوه کرده‌اند. گاهی هم دغدغه‌های پژوهشی، مشترک است. اما بزرگ‌ترین مشکل، نبود اهداف جدی پژوهشی در ایران بوده است. سال١٣٧١ اقبال همکاری کوتاه‌مدتی با استادان و همکاران پژوهشگاه زلزله را داشتم. در آن زمان، به‌تازگی دانش‌آموخته کارشناسی مهندسی عمران شده بودم. با دیدن نوع پژوهش‌ها (که بسیاری از آنها با شرایط ایران و دلیل سرمایه‌گذاری آن زمان سازمان‌ملل برای پژوهشگاه زلزله ایران همگونی نداشت)، پرسشی را با استادان مطرح می‌کردم: «برنامه کوتاه‌مدت و درازمدت پژوهشگاه و نهادهای مرتبط برای راهکارها و راهبردهای پژوهش و نتیجه‌بخشی آن در صنعت ساختمان در ایران برای مقاوم‌سازی در مقابل زلزله، چه بود؟» متاسفانه پاسخی وجود نداشت و حتی اگر اسنادی بود، حداقل در عمل در پژوهش‌ها انعکاس نداشت. چندسال بعد کارهایی مرتبط با ایران انجام گرفت. مثلا پژوهش‌هایی روی سدهای درحال‌ساخت انجام شد و نیز کارهایی درخصوص مدیریت بحران و نجات آسیب‌دیدگان زلزله انجام گرفت. اما هنوز هم راهکاری که برای صنعت ساختمان مستقیما حل‌کننده بحران‌ها باشد، ندیده‌ام. مطمئن هستم که در این سال‌ها، تعداد پژوهشگران بیشتر بوده، امکان کار بیشتر شده و پژوهشگران در ارایه راهکارهای عملی موفق‌تر بوده‌اند. اما هنوز سوالی که مطرح شد به‌طور کلان باقی است. می‌خواهم با ذکر مثالی، از نمایی دیگر به موضوع «نگاهی به اکنون و گذشته پژوهش در ایران» بپردازم. چندسال پیش به کنفرانسی در خارج از ایران رفتم که در مورد زلزله بود. بیشترین شرکت‌کنندگان به همراه مقاله که از کشوری دیگر آمده بودند، ایرانیان بودند. این البته جدای از ایرانیانی بود که از کشور دیگری غیر از ایران شرکت کرده بودند، به‌گونه‌ای که شانس این را داشتیم که بیش از ٤٠نفر از ما با هم در رستورانی نزدیک محل کنفرانس، ناهار خوردیم. در آن کنفرانس، اقبال این را داشتم که در سخنرانی بعضی از پژوهشگران هموطن هم شرکت کنم، به‌ویژه سخنرانی معدودی از آنها که موضوع سخنرانی مربوط به ایران داشتند، بسیار جالب بود. به‌طور عادی اولین سوالی که در چنین کنفرانسی برای متخصصان پیش می‌آمد، آن بود که چرا با این تعداد پژوهشگر و متخصص و مهندس در زمینه مهندسی زلزله، ایران هنوز یکی از آسیب‌پذیرترین کشورها در مقابل زلزله‌هاست؟ همین‌طور محققان به‌راحتی متوجه می‌شدند که اکثر پروژه‌های ارایه‌شده در آن کنفرانس، با واقعیت بحران جدی زلزله (که ایرانیان با آن روبه‌رو هستند)، همخوانی نداشت و بیشتر آنها پژواک تحقیقاتی بود که در خارج از ایران، مورد توجه کشورهای غربی است، البته به نظرم چنین پروژه‌هایی احتمالا به سبب پیشینه استادان یا علاقه دانشجویان به تحصیل و مهاجرت در کشورهای مربوط، مورد توجه محققان ایرانی قرار گرفته است. از میان همه مثال‌های قابل‌اشاره، تنها یک‌مورد از همان کنفرانس را بیان می‌کنم. در یکی از سخنرانی‌ها، استاد محترمی از ایران هم شرکت داشتم که به‌جای دانشجویانی که خودش آنها را هدایت و راهنمایی کرده بود و آنها ویزا نگرفته بودند، سخنرانی‌های زیادی ارایه می‌داد. پس از سخنرانی ایشان، استادی از یکی از شناخته‌شده‌ترین دانشگاه‌های جهان، از ایشان درباره مرجع یک فرمول و فرض ایشان در مورد عدد یکی از پارامترهای مورد استفاده در اسلایدها سوال کرد. ایشان به جای پاسخ، همان سخنانی را که در آن سخنرانی برای اسلاید مربوطه ارایه کرده بود، تکرار کرد. پس از تکرار سوال و تکرار همان جواب، من که چندصندلی عقب‌تر از فرد سوال‌کننده نشسته بودم، متوجه لبخندهایی شدم که بین سوال‌کننده و استادان اطراف او ردوبدل شد. یاد زمانی افتادم که استاد راهنمایم در کانادا قرار بود مقاله‌ای را که من تهیه کرده بودم، در کنفرانسی در یونان ارایه کند. او که معمولا برای دانشجویانش وقت زیادی نداشت، پیش از سفر بارها کلمه‌به‌کلمه اسلایدها را با همراهی من چک کرد و مطمئن بود که اشاره‌ای به مطلبی بدون مرجع نباشد و همه مطالب را به دقت درک کرده باشد. واقعیتش این است که تعداد ارایه‌ها و مقالات، اگرچه خود شاخص ساده‌ای برای ارزیابی پژوهش در یک کشور است، اما کیفیت ارایه، زمینه تحقیقی و چگونگی منعکس‌شدن مشکلات و یافتن راهکارهای حل آنها، اهمیت ویژه‌تری دارد. در واقع آن مثال مشهور آجرروی‌آجرگذاشتن (در این مورد پژوهش) مساله نیست، بلکه دانستن هدف آن -مثلا مدرسه‌سازی- است که مهم است. با توجه به مطالب ذکرشده درمی‌یابیم، نه‌تنها پژوهش که همه زمینه‌های صنعت ساختمان مثل مصالح، ساخت‌وساز روستایی، مقاوم‌سازی و طراحی، ساخت و ایمن‌سازی ساختمان‌ها و سایر سازه‌ها، ساختار حقوقی نظام و سیستم مهندسی، بیمه، مشکلات جدی فساد در روندهای قانونی مجوزهای ساختمانی و تایید ساختمان، راهکارهای تخصصی‌کردن ساختمان و جلوگیری از کار افراد بدون مجوز در رده‌های مختلف ساختمانی و حل معضلات موجود و بسیاری موارد دیگر است که درجه‌اول اهمیت را دارد وگرنه پژوهش به خودی‌خود ممکن است از ارزش مناسب بهره‌مند نباشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.