پیشنهادهایی برای افزایش کارایی تحقیقات دانشگاهی
کیفیت را فدای کمیت نکنیم
رضا لطفی . دانشیار گروه مهندسی برق دانشگاه فردوسی مشهد
هرساله به مناسبت هفته پژوهش، نشستهای متنوع و نمایشگاههای گوناگونی برگزار میشود. به نظر نگارنده، امسال و در سالی که توسط رهبر انقلاب به نام «اقتصاد و فرهنگ با عزم ملی و مدیریت جهادی» نامگذاری شده است، پرداختن به دو مقوله «اقتصاد پژوهشمحور» و «فرهنگ پژوهش» از موضوعیت بیشتری برخوردارند. در این سطور نکاتی را درباره موضوع دوم یعنی فرهنگ پژوهش، آن هم در حوزه مهندسی و بهویژه حوزه تخصصی خود یعنی «مهندسی الکترونیک» تقدیم میکنم، باشد که انشاءا... بیش از پیش مدنظر تصمیمسازان قرار گیرد. بدون شک استعداد و توانایی دانشجویان، استادان و پژوهشگران کشورمان از یک سو و سطح «نسبتا خوب» آموزش در حوزه مهندسی از سوی دیگر، از مهمترین نقاط قوتی هستند که قاعدتا باید نتایج ملموستری از تلاشهای پژوهشگران این حوزه در اختیار جامعه قرار داده باشند، خصوصا در شرایطی که تحریمهای ناعادلانه اثرات مخربی بر صنعت کشور داشتهاند. اما به نظر نگارنده، به دلایل متعددی که یکی از آنها «فرهنگ پژوهش در دانشگاهها» است نتایج پژوهش در حوزه مهندسی برای جامعه چندان ملموس نبوده است. در ادامه برخی نکات را که درباره فرهنگ پژوهش به ذهن نگارنده
میرسد، به علاوه چند پیشنهاد تقدیم میکنم: 1- کیفیت فدای کمیت شده است: همزمان با رشد کمی مقاطع تحصیلات تکمیلی در سالهای اخیر، کیفیت آموزش و پژوهش در مقاطع تحصیلات تکمیلی دانشگاهها اگر نگوییم افت کرده، لااقل به همان اندازه رشد نداشته است. از سوی دیگر، متاسفانه در بسیاری مواقع دیده میشود که آنچه برای دانشجویان و استادان بهعنوان ارزش مطرح بوده، کمیت پژوهش و نه کیفیت آن است که آن هم عمدتا در تعداد مقاله منتشرشده خلاصه شده است. انتشار مقاله که در عرف آکادمیک محملی برای ارایه دستاوردهای پژوهشی و بحث و بررسی ایدههاست، به هدفی برای برخی پژوهشگران تبدیل شده است. گاهی مشاهده میشود در یک ژورنال بیاعتبار خارجی که اتفاقا در فهرست ISI هم قرار دارد و برای هر مقاله چند صد دلار هزینه چاپ دریافت میکنند، اغلب مقالات، ایرانی هستند. جای خوشحالی است که وزارت علوم در جهت اصلاح فهرست مجلات معتبر گام برمیدارد، اما آییننامه ارتقای اعضای هیاتعلمی همچنان کمیت را بر کیفیت ارجح میداند به گونهای که امتیاز چاپ مقاله در معتبرترین ژورنالهای بینالمللی یا امتیاز چاپ مقالات پراستناد (که باید جدی گرفته شود) با امتیاز چاپ
مقالاتی که کیفیت بسیار کمتری دارند، فاصله ناچیزی دارد. 2- اخلاق پژوهشی: مورد دیگری که متاسفانه در بسیاری از مواقع به دلیل بیاطلاعی مراعات نمیشود، اخلاق پژوهشی است. مواردی از قبیل عدم ارجاع صحیح به مقالات قبلی یا خدای ناکرده کپی کردن دسترنج دیگران، ارایه نکردن مقالات پذیرفتهشده در کنفرانسها (که البته مسایل مالی هم دخیل هستند) و... از جمله موارد بداخلاقی پژوهشی هستند. متاسفانه در دانشگاههای ما از یک سو موازین اخلاق پژوهشی و بهطور کلی اخلاق حرفهای تدریس نمیشوند و از سوی دیگر قوانینی شفاف برای رعایت اخلاق پژوهشی وجود ندارند یا وجود دارند اما در مرحله اجرا جدی گرفته نمیشوند. دانشگاههای ما همچنان در راستای ترویج فرهنگ کار گروهی، اقدامی جدی انجام نمیدهند و بالاخره قانون کپیرایت همچنان در سرگردانی به سر میبرد. 3- افراط و تفریط در کاربردی شدن پژوهش: از یک سو پژوهشهای بسیاری از استادان و دانشجویان مهندسی، در مرزهای دانش و تکنولوژی قرار دارد و نتایج این پژوهشها در بهترین کنفرانسها و ژورنالهای بینالمللی ارایه و چاپ میشود، اما هیچ تلاشی از سوی آن بزرگواران برای سوق دادن بخشی از توان پژوهشی خود به
سمت مشکلات داخلی نمیشود (که البته مشکلات فراوانی در این زمینه وجود دارد). از سوی دیگر گاهی شنیده میشود برخی افراد، مقالات معتبر علمی را آجرهای کاخهای استعمار خواندهاند و پژوهش را صرفا با رویکرد کاربرد داخلی و صنعت بومی دارای معنا دانستهاند. به نظر نگارنده وقت آن رسیده که شورایعالی انقلاب فرهنگی و وزارت علوم با سیاستگذاری مناسب، پژوهشگران را به سوی ترکیب متوازنی از هر دو سوق دهند. 4- مغفول ماندن بسیاری از زمینههای پژوهشی: موضوع مهم دیگر، مغفول ماندن بسیاری از زمینههای پژوهشی به دلیل نبودن سیاستگذاریهای پژوهشی مشخص و مدون است. به نظر میرسد بسیاری از دانشگاهها و حتی پژوهشکدههای کشور فاقد «چشمانداز» پژوهشی مشخصی هستند و در نتیجه بیم آن میرود که در آینده، فاصله کشورمان با مرزهای دانش و فناوری در برخی زمینهها افزایش پیدا کند. به نظر میرسد استفاده از صاحبنظران داخلی و نیز ایرانیان مقیم خارج از کشور برای حل این مشکل ضروری باشد. 5- کلیشهایشدن برخی مسابقات: نگارنده زحمات برگزارکنندگان مسابقات دانشجویی را بسیار ارزشمند میداند، اما در عین حال معتقد است باز هم به دلایل فرهنگی عناوین خیلی از این
مسابقات کلیشهای شدهاند؛مثلا سالها است انواع مسابقات رباتیک برگزار میشود، اما کمتر شنیده شده است که عناوین این مسابقات دارای کاربردهای ملموس برای جامعه باشند. چند پیشنهاد الف- اخیرا شنیدهام که پیشنهاد بسیار خوب «وقف» برای کاربردهای پژوهشی مطرح شده است. قطعا ترویج این امر مهم، نیاز به فرهنگسازی دارد تا بهتدریج سنت حسنه وقف به حوزههای پژوهشی و دانشگاهی و حتی حمایت از شرکتهای دانشبنیان هم کشیده شود. ب- تشکیل شوراهایی برای تعریف مسایل پژوهشی مورد نیاز صنعت در «میانمدت» یا «درازمدت» میتواند به حل مسایلی بهتر در دانشگاهها منجر شود. متاسفانه ممکن است که ما خوب، مساله حل کنیم اما کمتر پیش میآید که مساله خوب، حل کنیم. ج- بازنگری جدی در آییننامه ارتقای اعضای هیاتعلمی دانشگاهها و پژوهشگاهها و همچنین آییننامههای نحوه جذب و تخصیص اعتبارات پژوهشی میتواند در ارتقای «کیفی» پژوهش بسیار موثر باشد. د- تدریس «مبانی اخلاق پژوهشی» در دانشگاهها ضروری به نظر میرسد، خصوصا با توجه به کتابهای بسیار خوبی که در این زمینه به رشته تحریر درآمدهاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.