لزوم بازنگری در مورد اهمیت و روش تحقیقهای دانشگاهی و صنعتی
تصویرهایی از پژوهش در 7 مجلس
هادی نیلفروشان .دانشجوی دکترای سیاستگذاری علم و فناوری
هفت خاطره ذیل حاصل هفت مجلس معاشرت نگارنده با اهل پژوهش (خرد و کلان و ایرانی و خارجی و واقعی و مجازی) است که تلاش میکند هفت تصویر از پژوهش در روزگار معاصر ارایه کند: مجلس اول: اندر احوالات مظلومیت پژوهش در جلسهای مرتبط با پژوهش در صنعت نفت، از حجم عظیم منابع مالیای که در این صنعت صرف پژوهش میشود و خروجی چندانی هم ندارد، صحبت به میان آمد. جملگی در حال آهکشیدن و اظهار تاسف بودند که فرد مطلعی گفت: آیا میدانید میزان هزینهای که صنعت نفت برای خسارت معطلی کشتیهای اجارهشده (دموراژ) به شرکتهای کشتیرانی میپردازد، از کل بودجه پژوهش شرکت نفت بیشتر است؟ سوال بعدی ایشان این بود که با این حساب چرا هیچکس در مورد این حجم عظیم اتلاف منابع مالی که ناشی از سوءمدیریت است، حرفی نمیزند اما همه به کلانبودن بودجههای پژوهشی اصطلاحا «گیر میدهند»؟ البته آن مدیر پژوهشی برای پاسخ به این سوال، تحلیلی داشت که از بیان آن فعلا عبور میکنم. درباره مظلومیت پژوهش در کشور نشانه و شاهد بسیار است. یک نشانه دمدستی همین که در بسیاری صنایع، از مراکز پژوهشی و پژوهشگاهها به «تبعیدگاه» یا «پارکینگ» تعبیر میشود.
یکبار هم سالها قبل یکی از مدیران ارشد کشور در جلسهای گفته بود: به من گفتهاند از زمان حضرت آدم(ع) تا بهحال هیچچیز از پژوهش فلان دستگاه بیرون نیامده است. مجلس دوم: اندر احوالات گسستگی عرضه و تقاضای پژوهش بار دیگر نگارنده در جلسهای عالی حاضر بود و نماینده یکی از دستگاههای پژوهشی آن صنعت، با نماینده بازرگانی بخش دیگری از آن صنعت بر سر خرید یک دانش فنی برآمده از کار پژوهشی گفتوگو میکردند. بحث بالا گرفت تا آنجا که مدیر بازرگانی به همکار دیگرش در بخش پژوهش گفت: خیالتان را راحت کنم. وظیفه من، تامین بهترین دانش فنی است، از هرکجای عالم که باشد، شما هم بروید و محصولتان را به هرکس که از شما میخرد، در هرکجای عالم بفروشید، ولی من از شما نمیخرم. نفهمیدم حق با کدامشان است، ولی بحث تمام شد. مجلس سوم: مکانیسم تصویب پروژههای پژوهشی یکبار هم در جلسه شورای پژوهشی یک مرکز پژوهشی حاضر بودم. عزیزی پیشنهاد یک موضوع پژوهشی را به آن شورا تقدیم کرده بود که راستش موضوع آن پژوهش، از متوسط دانش آن جمع خیلی بالاتر بود. از طرفی آن عزیز برای آن سازمان فرد ارزشمندی بود و دستردزدن بر سینه او
به مقتضای حکمت نبود. دستآخر، رییس آن شورا خیال خودش و جمع را راحت کرد و گفت: آقاجان، ما که نفهمیدیم چه گفتی، ولی چون پسر خوبی هستی با انجام پژوهشت موافقت میکنیم مشروط به اینکه در انتهای کار یک مقاله ISI با عنوان سازمان ما از کارت دربیاید. پروژه انجام شد، ولی نفهمیدم که مقالهای هم دستآخر درآمد یا خیر. مجلس چهارم: اندر احوالات پولیشدن پژوهش خیابان انقلاب که رفتهاید؟ جزء ثابت تبلیغات آن محدوده، انجام پژوهش و تولید رساله است، فقط کافی است سر کیسه را کمی شل کنید تا بتوانید در دوضرب صاحب مدرک شوید. ضرب اول، خرید پژوهش دانشگاهی و ضرب دوم، ارایه به دانشگاه و تقدیم مدرک. تازگیها پیشرفت هم کردهاند. اسمهای پرطمطراق و سوابق ممتد و درخشان در عرصه علم و پژوهش، برای شما ایمیل تبلیغاتی میفرستند. هرچیزی نرخی دارد. از ترجمه مقاله گرفته تا تالیف مقاله و کتاب و اخذ پذیرش از ژورنالهای معتبر خارجی. فقط کافی است با آنها تماس بگیرید. طنز تلخ ماجرا پایین آمدن سن پژوهشهای پولی به دوران مدرسه است. دوستی میگفت: «چند وقت پیش براى کارى به شهرستانی رفته بودم. باید از یکسرى مدارک کپى میگرفتم. در دفتر فنى
منتظر انجام کار بودم، پسربچه 11-10سالهاى وارد شد و گفت آقا تحقیق میخوام، صاحب مغازه گفت چى؟ پسرک گفت تحقیق ریاضى، ضرب! جدیده دیگه؟ بعد هم دوهزارو500تومن درآورد داد. مغازهدار هم نشست پشت کامپیوتر و یک فایلى را برایش پرینت گرفت و دو صفحه تحویل داد.» مجلس پنجم: اندر احوالات پژوهشهای سفارشی بار دیگر در یکی از دولتها، قانون تغییر ساعت رسمی در انتهای زمستان و تابستان را عوض کردند. بحث بزرگی در کشور درگرفت که آیا بودن آن قانون به نفع کشور است یا نبودنش و القصه کار بالا گرفت. چند وقت بعد دوستی را دیدم. جویا شدم به چه کاری مشغولی. فرمود در یکی از سازمانهای مربوط به مدیریت و برنامهریزی، مشغول پژوهشم. گفتم: به سلامتی! در چه زمینهای؟ گفت: رییسمان خواسته با پژوهش ثابت کنیم که تغییر ساعت هیچ کمکی به اقتصاد انرژی نمیکند، بلکه مضر هم هست. حالا ما از ته پژوهش داریم مهندسی معکوس میکنیم. (روند پژوهش را معکوس میکنیم.) مجلس ششم: اندر احوالات پژوهشهای مشترکا تقلبی یکبار هم یکی از استادان مبرز و برجسته دانشگاه میفرمود: اخیرا با دانشجویی برخورد کردم که مقاله لاتین مرا به فارسی
ترجمه و به نام خودش و سه نفر از استادان دانشگاههای دیگر در یک ژورنال منتشر کرده است. این استاد مظلوم و فاضل میفرمود: از تقلب شنیع این دانشجو اینقدر متعجب نشدم که از مشاهده نام سه نفر از همکاران دانشگاهی در کنار نام این دانشجوی نادان. از این رو تصمیم گرفتم موضوع را پیگیری کنم. پاسخ اولین استاد چنین بوده است که من اصلا از این موضوع اطلاعی نداشتم. دانشجو مقاله را نزد من آورد و گفت نظرتان چیست؟ من هم اجمالا دو، سه نکته گفتم. این دانشجو هم برای خودشیرینی نام مرا کنار نام خود در فهرست نویسندگان آورده است. به همین راحتی، تقلب اندر تقلب. مجلس هفتم: اندر احوالات پژوهشهای فرنگی یکبار هم در دوران کارشناسیارشد، به امر استاد مامور شدم در مورد شاخصههای توسعهیافتگی ایران و چند کشور، مقایسهای تطبیقی انجام دهم. سراغ وبگاه یک موسسه پژوهشی فرنگی رفتم که نتایج کارش را مطالعه کنم. ظاهر کارها بسیار علمی و غنی و قوی بود و آدمی متقاعد میشد که از منابع او برای تحقیق خود استفاده کند. در حین کار کمی به اعتبار دادههای مرتبط با ایران مشکوک و علاقهمند شدم، بدانم منبع آماری و اطلاعاتی آن وبگاه برای کسب
اطلاعات مورد نظر درخصوص ایران کجا بوده است. به زحمت توانستم جای منابع را بیابم. در یک نگاه سریع متوجه شدم که اطلاعات مورد نظر در مورد ایران را از یک دانشجوی دانشگاه برکلی گردآوری کرده است. تلاش کردم نام این دانشجو را بخوانم، ولی بهسادگی ممکن نبود. دست آخر متوجه شدم چه نوشته است: «اطلاعات مربوط به ایران توسط «Mr. Hassan Kachal» دانشجوی دانشگاه برکلی گردآوری شده است!»
***
اینها هفت مجلس و هفت پرده از داستان پژوهش در کشور ما و بلکه جهان بودند. شرح و بسط داستان هر کدامشان مثنوی هفتاد من است. اجمال قضایا اینکه پژوهش هم مظلوم است و هم رنجور و بیمار، هم نیاز کشور است و هم خود یکی از بخشهای نیازمند کشور. پول آخرین نیاز بخش پژوهش است، پیش از آن، این جثه نحیف و تن رنجور نیاز به تدبیر، درایت و حکمت در راهبری و حکمرانی دارد. هفت مجلس این مقاله، هفت عرصهای است که سیاستگذاران ارشد پژوهش در کشور میتوانند در باب آن بیندیشند و تدبیر کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.