گفتوگو با آذر تشکر، جامعهشناس:
انگیزه مشارکت در مقابله با آلودگی هوا بسیار بالاست
نگار حسینی .عكس: رئوفه رستمی، شرق
در سالهای اخیر و همزمان با آنکه خبرهای آلودگی هوا در صدر اخبار قرار گرفتهاند و هرساله پایتخت بابت افزایش ذرات معلق چندروزی را در بحران و اضطرار میگذراند، همواره دولت و مسوولان شهری بابت کمکاریها در این حوزه مورد پرسش قرار گرفتهاند. حالا اما به نظر میرسد با وخیمشدن اوضاع لازم است افراد جامعه نیز احساس مسوولیت کرده و مسوولیت در برابر آلودگی هوا و آلودهکردن هوا را به وظایف شهروندی خود اضافه کنند اما اینکه در جامعه فردگرایی مانند ایران چگونه میتوان به چنین هدفی دست یافت، جای تامل دارد. با «آذر تشکر»، جامعهشناس در اینباره گفتوگو کردهایم. از زمانی که موضوع آلودگی هوا مطرح شده است، گفتمان غالب این بوده که دولت و شهرداری در این مورد چه کردهاند و در چه زمینههایی کمکاری کردهاند. در جامعه ما هیچ زمانی مسوولیت شهروندان در حوزه آلودگی هوا مورد توجه قرار نگرفته است؟ چرا؟ کمی باید از بسترها و زمینههای بحث شروع کنیم؛ اینکه در چه جامعه و چه شرایطی هستیم که موضوع آلودگی هوا بتواند در آن طرح شود. واقعیت این است که در حال حاضر شرایطی داریم که مردم در مورد آلودگی هوا
اطلاعات درست و غلط دارند. بعضا بیشتر در این مورد جبههای که مورد سوال قرار میگیرد، دولت است و بیش از هرچیز بنزین آلوده متهم است. گفتمانهای جاری اینها هستند که بنزین آلوده است پس هوا آلوده است و در نتیجه ما قربانیانی بیش نیستیم. روزبهروز بیماریهای مختلف به ما روی میآورد. آلودگی تصور ما را نسبت به مرگ هم عوض کرده است. مرگ در کسوت جنگ، مرگ در کسوت تصادف، مرگ در کسوت بلایای طبیعی و... اکنون تبدیل شده به مرگ در کسوت بیماریهای لاعلاج که منشا آن آلودگی هوا، امواج و آلودگیهای زیستمحیطی است. بنابراین مساله بهشدت حیاتی است. در ادبیات مشارکت یک حرف مهم وجود دارد که انگیزه مشارکت از همهچیز مهمتر است. به نظر میرسد در بحث آلودگی هوا این انگیزه مشارکت بسیار زیاد است یعنی مساله آنقدر مهم و حیاتی است که مربوط به تکتک ماست. اگر قرار باشد برای رفع این مشکل کاری کنیم لازم نیست در درجهاول به انگیزههای مربوط به نوعدوستی فراخوان بدهیم و مثلا پای حقوق بشر را وسط بکشیم یا اخلاق دینی و... . پای ضرورت شخصی در میان است؛ آنهم ضروریترین نشانه حیات بشری یعنی نفسکشیدن. منظورم این است که این مساله جوهری دارد که هیچ
نیازی به توجیههای منطقی، عقلانی، دینی و... ندارد. همینقدر که بگویید نمیتوانم نفس بکشم، ماجرا مهم و حیاتی میشود. از سوی دیگر، با مسالهای روبهرو هستیم که بسیار عمومی است. همانطور که گفتم فارغ از سن، طبقه، جنسیت و گرایش سیاسی همه با آن درگیریم. هیچ گروهی، هیچ دستهای و هیچکسی نمیتواند خودش را از مواجهه با این مساله معاف بدارد. البته افراد میتوانند از آلودگی هوا فرار کنند، کمااینکه خیلیها فرار هم میکنند اما هم ابتدا با مساله آلودگی مواجه میشوند و بعد راهحل را فرار انتخاب و هم اینکه آلودگی و منشأ آن را با خود جابهجا میکنند. پس منظور این است که آلودگی هوا بسیار عمومی و نگرانکننده است. بحثم اینجا خیلی بحث تخصصی مثلا مربوط به شمارش ذرات معلق در هوا نیست. بحث من جایگاه اجتماعی یک مساله عمومی در جامعه است. در اینجا مفهوم فاجعه و برداشت و تلقی از آن مهم است. تصور ما از فاجعه با ناگهانگی و ابعاد بزرگ پیوند دارد؛ وقتی ناگهان در جایی بمبی بترکد و تعدادی آدم را بکشد یا ناگهان حملهای صورت گیرد و تعدادی آدم را درگیر کند و...، اینها را فاجعه میگوییم. اما همیشه فاجعه گریبان یک عدهای را میگیرد و ما
میتوانیم به خودمان بگوییم که خدا را شکر، ما نزدیک این بمب نبودیم یا سوار هواپیمایی که سقوط کرد، نشدیم و... و از این نظر فاجعه را مربوط به آدمهایی بدانیم که فاجعه مستقیم بر سرشان آمده و نه خودمان. در اینجا دو اتفاق مهم میافتد: یکی اینکه فاصله عینی با فاجعه بهسرعت در ذهن تبدیل به فاصله ذهنی میشود و خیال ما راحت میشود که حتی اگر روحا متأثر هم شدیم، خدا را شکر کنیم که ما با فاجعه فاصله مناسبی داشتیم و بهقول معروف قسر در رفتیم. از طرف دیگر، نهادهایی مثل رسانهها در جامعه مدرن هست که در کار متناسبکردن و چهبسا پایینآوردن سطح حساسیت ما هستند. رسانه فقط برخی مسایل را بهصورت فاجعه گزارش میکند. ناگهانگی و ابعاد خشن و خونبار داشتن در اینجا معیار مهمی است. رسانهها موضوعات داغ و داغتر را به ما ارایه میکنند. آدم در اینجا یاد همان مثل قورباغه میافتد که اگر در آب داغ بیندازیدش، میپرد و خود را خلاص میکند اما اگر توی آب سردی بیندازیدش که زیرش شعله است و دارد بهتدریج گرم میشود، آنقدر میماند و متوجه نمیشود تا بپزد. ما و قورباغه داریم عادت میکنیم به فاجعههای تدریجی. رسانهها هم که قرار است آگاهی موثر
ما را بالا ببرند، یعنی آگاهیای که به کنش منتج شود، فقط آبهای داغ را روی ما میریزند. جالب این است که کمکم فاجعه باید خونبارتر و خونبارتر باشد تا توجه ما را جلب کند؛ یعنی رسانهها دارند سطح حساسیت ما را بالا و بالاتر میبرند. ما بهآسانی از فاجعهای متاثر نمیشویم. فاجعههایی که به ما ارایه میشوند هم از ما دورند و هم ما با آنها درگیر نیستیم. حالا نگاهی به مساله آلودگی هوا بیندازید. از حیث عمومیت، بسیار نگرانکننده است. از سوی دیگر بهشدت به ما مربوط است و ما با آن درگیریم. اما چون عنصر ناگهانگی را ندارد، برایمان عادت میشود. وضعیت ما با چنین مساله عادتشدهای مثل همان مثال قورباغه و آب سردی است که دارد بهتدریج گرم میشود. روی مساله آلودگی نمیتوان تصاویررسانهای دراماتیک درست کرد. به همین دلیل با وجود ابعاد فاجعهبارش برای ما اهمیتی ندارد. این بخشی از ماجرای سلطه است که در این مساله با آن مواجهیم، سلطه رسانهای، سلطهای که ما را بیحس و بیکنش میکند. برای رهایی از چنین سلطهای باید ابتدا اجازه نداد که مساله تبدیل به مساله خصوصی عدهای شود. نگذاریم تبدیل بشود به اینکه فلانی آسم گرفت، فلانی سکته کرد
و...، پس این اتفاق ربطی به من ندارد. برعکس ربط موضوع به ما باید بسیار نزدیک باشد، خودمان، بچهمان، مادر و پدر و نزدیکانمان و...، پس قدم اول آن است که بپذیریم مساله عمومی است و بعد آن را در سطح عمومی نگه بداریم. سطح عمومی مساله و ربط و درگیری هریک از ما به مساله را حفظ کنیم. این یک اقدام مهم است. نگذاریم به مساله خصوصی دیگران تبدیل شود. از سوی دیگر نگذاریم تبدیل به فقط مساله تخصصی و کارشناسی شود. کارشناسان ترافیک و آلودگی هوا انبوهی از دانش تخصصی را به ما ارایه میدهند که نمیتواند بهطور ملموس ارتباطی با زندگی و نفس کشیدن ما برقرار کند. جلوگیری از پایین کشیدن امر عمومی به مساله خصوصی دیگران و نیز جلوگیری از محدودشدن آن به دانش تخصصی و کارشناسی، کاری است که جامعهشناسان و فعالان اجتماعی باید انجام دهند. آیا به عقیده شما اینکه موضوعی این همه عمومی نتوانسته است در سطح عمومی مطرح شود و بماند، ممکن است به این موضوع برگردد که در جامعه ایران فضای عمومی لاغر است؟ ببیند معمولا از فضای عمومی یک تفسیر کالبدی میشود. بهتر است بگوییم امر عمومی. یعنی اینکه ما تا حد ممکن مسایل مشترک جامعه را بالا
بیاوریم، مسایلی فارغ از گرایشهای سیاسی و فکری. مسایل عمومی با این تعریف مسایلی هستند که همه در ایجاد آن شرکت دارند و به همین علت که همه در ایجاد آن مساله شرکت داشتهاند در حل آن هم باید احساس مسوولیت کنند و شرکت داشته باشند. حل مساله عمومی، مسوولیت یک شخص، دسته یا نهاد خاصی منحصرا نیست. همه در آن شریکند. در مساله آلودگی هوا ما میبینیم که چگونه امر عمومی با تفسیری که از آن میشود تبدیل به مسوولیت خصوصی یک نهاد یا دسته و تعدادی از افراد جامعه میشود. وقتی از آلودگی هوا صحبت میکنیم؛ عموم افراد به بنزینهای آلوده اشاره میکنند و معاینه فنی و... اتوبوسها دود میکنند یعنی معاینه فنی خودرو نیست... . بنزین آلوده است یعنی دولت واردکننده یا سازنده بنزین مسوول است و... در تمام این تفاسیر و علتشناسیها، یک وجه مشترکی هست و آن اینکه من اظهارنظرکننده، قربانی وضعیتی هستم که دیگران ایجاد کردهاند. من هیچ مسوولیتی ندارم. به ذهنم هم نمیرسد که آیا من هم در ایجاد این مساله اجتماعی شرکت دارم یا خیر. ما باید بتوانیم در مسایل اجتماعی از ابعاد مختلف به موضوع نگاه کنیم برای اینکه بتوانیم آن را حل کنیم. بحثهای تخصصی هم در
سطح دولت انجام شده و هم در سطح عمومی که موضوع را بهلحاظ تخصصی میشکافند. درواقع یک فضایی ایجاد میشود که همه بهنوعی از خود سلب مسوولیت میکنند. خصلت امر عمومی این است که در تولید یک مساله اجتماعی تمام عناصر و نهادهای یک جامعه سهم دارند. درواقع این سلبمسوولیت فقط در مردم دیده نمیشود. در سالهای اخیر شهرداری و دولت بر سر مساله مترو با هم جدل داشتند و همدیگر را به آلودهکردن هوا متهم میکردند. این سلبمسوولیت در همه لایهها به چشم میخورد. چرا؟ به نظرم به علت این است که موضع همه این نهادها حل مساله نیست. بلکه موضع این است که هر نهادی خود را در جایگاه غیرمتهم و قربانی قرار دهد. بههرحال مسوولانی که بر سر بودجه مترو و حملونقل عمومی با هم به نتیجه مشترک نمیرسند، خود و عزیزانشان از همین هوای آلوده تنفس میکنند اما گویی آنها هم به این موضوع واقف نیستند. مساله همین است. آنها هم در موضعی هستند که میخواهند مسوولیت را از دوششان بردارند. یعنی آن مسوول به محض اینکه از پشت میز اداره بیرون میآید، آدمی است که شهرنشین است و همانجا میتواند در ذهنش دولت را متهم کند که بنزین فلان است و... وقتی شما
در موضعی قرار گرفتید که فکر کنید قربانی یک مساله هستید و در تمام مسایل اجتماعی دیگران دخیلند، در این وضعیت روانی به این فکر نمیکنی که حالا سهم من چیست. این هم یک عارضه عمومی است. اما مبنای بحث این است که هریک از ما اگر از جایگاه قربانی یک مساله اجتماعی بیرون بیاییم و بگوییم که من میتوانم نقش خودم را ایفا کنم و اینجاست که این معنی میدهد که مسوولی که پشت میز در اداره نشسته است و مسوول بنزین است یا... آ هیچگاه در موضع قربانی قرار نمیگیرد بلکه با تغییر موقعیت اداری و دولتی، مسوولیت اجتماعیاش تغییر نمیکند. چنین وضعیت روانیای میتواند به این برسد که مسوولیت اجتماعی اساسا معنی دهد. چگونه میشود این وضعیت روانی را در جامعه ایجاد کرد؟ بخش مهمی که در مسایل اجتماعی داریم این است که همه همدیگر را متهم میکنند و حالا باید این را برگردانیم به اینکه همهمان از جایگاه قربانی دربیاییم و خود را مسوول قلمداد کنیم. البته این نافی موضوع مراتب مسوولیت نیست. معلوم است که هرکس و هر نهادی به نسبت موقعیت اجتماعی خود، مراتب مسوولیت ضعیفتر و قویتری دارد. دولت در این میان بهطور جدی مسوول است برای حل مساله
بنزین، کیفیت خودروها و ایجاد صنعت خودرو و استقلال اقتصادی را معنیکردن به صنعت خودرو و در گرو این صنعتگذاشتن و چپاندن خودرو به بازار داخلی و... . شهرداری در مساله نقایص و مشکلات حملونقل عمومی و... اما این مسوولیتها رافع مسوولیت مردم در استفاده نادرست از خودرو نیست. بهخصوص این مراتب مسوولیت را درمورد طبقات اجتماعی هم میشود گفت. معلوم است که بین طبقات مختلف مراتب مسوولیت وجود دارد. طبقه متوسط که اتومبیل را نماد منزلت طبقاتی خود قرار داده، از میان انواع سلطه در دنیای مدرن فقط به سلطه دولت حساس است و سلطه ماشین و پول را بر حیات خود نمیبیند و برای بیرونآمدن از زیر سلطه عینی و ذهنی ماشین و پول فکری نمیکند و... مسوولیت بهمراتب بیشتری نسبت به طبقه فرودست دارد که عمدتا از حملونقل عمومی استفاده میکند. بخش دیگر موضوع به این مربوط است که سازوکارهایی اجتماعی برای حل مسایل باید وجود داشته باشد. مفهوم مبهمی به اسم دولت و مفهوم مبهمی به اسم مردم، دارند در مساله آلودگی هوا یکدیگر را متهم میکنند. مصاحبه مسوولان در مورد آلودگی هوا یک بخش مشترک دارد که مردم باید با ما همکاری کنند و به خیابان نیایند و این یعنی
متهمکردن مردم و وقتی هم که با مردم حرف میزنید، یک مفهوم کلی به اسم دولت را متهم میکنند که دولت بنزین آلوده وارد میکند، حملونقل عمومی ضعیف است و... . مساله این است که این دودسته بهصورت بسیار کلی و ناشناخته همدیگر را متهم میکنند و هرکدام راهحل را در دیگری میبیند. در نتیجه در این فضا هرکسی میتواند مسوولیت اجتماعی خود را به گردن دیگری بیندازد. یک حلقه واسط باید بین این دومفهوم کلی وجود داشته باشد و آن هم نهادهایی است که در ادبیات مشارکت به آنها تسهیلگران اجتماعی میگویند. در مسالهای که گفتم، انگیزه حیاتی با این قوت وجود دارد و باید تسهیلگران اجتماعی وارد شوند. چیزی که به نظر من در جامعه ما و در زندگی شهرنشینی ما کم است، آدمهایی هستند که مساله را به نحو اجتماعی تبیین کرده و وارد گفتوگوی جمعی کنند و نگذارند امر عمومی به امر خصوصی (با تعریفی که دادم) تبدیل شود؛ یعنی تفسیر مساله با محوریت مسوولیت اجتماعی همگانی اعم از همه نهادها، دستگاهها و تکتک شهروندان. برای این کار، نهادها بسیار مهم هستند؛ نهادهایی که مداوما آن مسوولیتها را یادآوری کنند. در میان این تسهیلگران ممکن است ترکیبی از جامعهشناس
و متخصص در نقش پیشبرنده امر عمومی وجود داشته باشد؛ در واقع ترویجدهنده و راهحلدهنده. ما در این زمینه بهقدری فقیر هستیم و اساسا اینکه مشارکت برای ما معنا نداشته تا جایی که گفته میشود ما جامعهای هستیم که از مشارکت فعالانه امتناع داریم. مشارکتهای مدنی مدرن نداریم. اینکه چرا چنین مشارکتی در جامعه ایران وجود ندارد، به نظر من بخشی مربوط به این است که ما این حلقههای واسط را نداریم. حلقههای واسط یعنی نهادها و آدمهایی که عاجلترین مسایل جامعه را مطرح کنند و ربط آن را با زندگی ملموس و روزمره زندگی نشان دهند. این نهادها باید بتوانند آدمهایی را فعال کنند که مساله برایشان معنادار شده باشد. اینکه چه چیزی مهمترین مساله جامعه است، هم به امر شخصی مرتبط است و هم به امر عمومی، یعنی خود فعال اجتماعی هم باید مساله بهلحاظ شخصی برایش معنادار شده باشد؛ یعنی کار اجتماعی نباید از او فاصله داشته باشد. این نیست که عدهای دور هم جمع شوند و پاتوق و محفل درست کنند، بلکه چیزی است که به حیات شخصی تکتک فعالان مربوط است چون مثلا بچه من نمیتواند نفس بکشد. یا من مادرم و میخواهم بچهام بهراحتی بتواند نفس بکشد، باید برای
مساله آلودگی هوا کاری کنم و کاری کنیم. باید روی ایجاد چنین نهادهایی کار کرد. تجربه سالهای گذشته نشان داده این نهادهای مدنی در برابر دولتها بسیار آسیبپذیر بودهاند. یعنی متناسب با سیاست دولتها توانستهاند کار کنند یا کار نکنند. برای مثال در دولت اصلاحات نهادهای مدنی قوت میگیرند و کار میکنند اما در دولتهاینهم و دهم حذف میشوند. چطور میشود مطمئن بود سازوکاری تعریف میشود که در برابر سیاستهای متفاوت بتواند دوام بیاورد؟ بله برخورد دولتها با نهادها مهم است. اینکه در دورهای گروههای مشارکتجو شکل گرفتند، ولی دولت آنها را کنار زد. اما باید توجه داشت که این نهادها در چه بستری شکل میگیرند. بحث من اندکی عمیقتر است. وقتی درباره مسوولیتهای اجتماعی و نهادهای واسط بحث میکنیم، باید توجه کنیم که الان یعنی سال93 با سال76 فرق میکند. سال76 مشارکت براساس یک دستور کار بود. ترجمهای بود که به ما رسیده و الگویی که به ما داده شده بود تا براساس آن عمل کنیم. ولی الان آدمهایی دارند فکر میکنند که از موضع برابر با دولت چگونه میشود مسایل را حل کرد. من میگویم وقتی از مشارکت حرف میزنیم و این تبدیل
به دستور سیاسی یک دولت میشود، حتی شکل مشارکت برای ما تعریف میشود. دولت به ما میگوید که مشارکت یعنی «انجیاو» و ساختار قانونی هم میگذارد. ولی همان مسیری میشود که ما در نهایت آسیبپذیر باشیم. بههرحال هردستوری کارکردهای دوگانه دارد. مساله این است که الان در سال93 ما شاید داریم دوباره امر عمومی و مشارکت را برای خودمان تعریف میکنیم. حواسمان هم هست که دولتهای مستعجل میروند و میآیند و در عینحال میفهمیم که کجا آسیبپذیریم و روی چه دست بگذاریم که اتفاقا بتوانیم همدلی بیشتری جذب کنیم. میفهمیم با چه رویکردی سراغ ماجرا آمدهایم. همان رویکرد نسبت امر شخصی و امر عمومی است. اینجور نیست که چون دولت بودجه و امکانات میدهد پس ما برویم استفاده کنیم. وقتی چنین برنامهریزیای از بالا پیش میآید و دستور کار میشود، همان دستور کار به همان اندازه آسیبپذیر میشود و دولت بعدی میتواند آن را بزند. ولی اتفاقی که الان میافتد، این است که خوشبختانه مشارکت دستور کار دولت نیست. ما داریم مشارکت را با مسایل عینی خودمان تعریف میکنیم و فرق میکند. درواقع ما فکر میکنیم چقدر انعطافپذیر باشیم که بتوانیم با نهادهای مختلف
تعامل کنیم. اولا میخواهیم مساله را خودمان بشناسیم و نمیگذاریم کس دیگری برای ما مساله را تعریف کند و آن را به ما بشناساند و دوم اینکه میخواهیم خصایص و ویژگیهای مساله را بشناسیم و ببینیم که سهم هریک از ما کجاست و ربطش به ما چیست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.