|

زندگی و سینمای اصغر فرهادی دستمایه کتابی شد

تابش نور به تصویر «مات»

شیپرا گوپتا

تینا حسن‌نیا، منتقد ایرانی- کانادایی به‌تازگی کتابی را درباره اصغر فرهادی فیلمساز پیش‌روی ایرانی منتشر کرده است. این اتفاق چند هفته بعد از آن می‌افتد که شرکت «سینما گیلد» حق پخش فیلم «درباره الی» فرهادی را در ایالات‌متحده کسب کرد. کتاب، «اصغر فرهادی: زندگی و سینما» نام دارد و درونمایه ایدئولوژیک- اجتماعی فیلم‌های فرهادی را مورد بررسی قرار می‌دهد. این کتاب همچنین شامل گفت‌وگویی اختصاصی با فیلمساز است. برای شناخت بهتر کتاب خانم حسن‌نیا گزیده‌ای از آن را که به‌طور اختصاصی برای ایندی وایر انتخاب شده در ادامه می‌آورم: «جدایی...» عظیم‌ترین کار فرهادی است. منحصربه‌فرد در کارنامه فیلمسازی‌اش، سینمای ایران و درواقع در کل تاریخ سینما. «جدایی» فیلمسازش را به راس هرم جریان فیلمسازی در سطح بین‌المللی فرستاد و بر کشمکش‌های سیاسی ایران و غرب در یک دوره پرتنش تاثیر گذاشت. اهمیت این اثر به‌عنوان یک محصول فرهنگی جهانی در آن است که به تصویر مات و غیرواضح ایران شفافیتی می‌بخشد؛ از این‌رو به‌هیچ‌عنوان نباید نادیده انگاشته یا فراموش شود. «جدایی» شاخص خوبی برای ارزیابی تنگناها و چالش‌های ایران امروز است. هرکس که علاقه‌مند به معمای مدرنیته و سنت در ایران باشد، باید این فیلم را ببیند. در «جدایی»، فرهادی به بازبینی و بازسنجی چندگانگی ابعاد اخلاق در جامعه‌ای می‌پردازد که بین مدرنیته و سنت در نوسان است. ولی اینجا، چه به‌لحاظ فرم و چه از منظر روایت نقطه تعادل زیبایی‌شناسانه پیدا می‌کند. فرهادی در جدایی، خیلی مشخص‌تر و واضح‌تر نسبت به سایر فیلم‌هایش، مسایل غامضی را به تصویر می‌کشد که طبقات مختلف اجتماعی، جنسیت‌ها و نسل‌ها را از هم جدا می‌کند. فیلم، هیچ‌وقت جانب یک شخصیت را نسبت به سایر شخصیت‌ها نمی‌گیرد. تماشاگر همان‌قدر می‌تواند با راضیه، معتقد، مذهبی و شوهر عصبی‌اش، حجت ارتباط برقرار کند که با قهرمان فیلم، نادر؛ شخصیتی تودار. منصفانه است که بگوییم هرکس در این فیلم اجازه دارد اشتباه بکند و تصمیماتی بگیرد که به نظر خودش درست است. به همین دلیل گویی فیلم از ما می‌خواهد که این افراد را قضاوت کنیم و ما هم ناباورانه متوجه می‌شویم جایی هستیم که نمی‌توانیم قضاوت کنیم. اشکال همذات‌پنداری که در جدایی دیده می‌شود، مانند ترکیب‌بندی ایستای شات‌ها که از پیش تعریف شده‌اند؛ درست برخلاف طبیعت متکثر شخصیت‌های فیلم. شخصیت‌ها تغییر می‌کنند و هر نسحه جدیدی از آنها به شخصی جدید با ایده‌ها و نگاه‌های متفاوت تبدیل می‌شود. برای مثال سیمین برخلاف ادعایی که می‌کند، واقعا نمی‌خواهد از نادر جدا شود؛ گو اینکه در خلال فیلم کاملا دیدگاه او عوض می‌شود. تیتراژ آغازین فیلم، نشان‌دهنده بازنمایی ملموس و اتوکشیده قانون است؛ پارامترهای سیاه و سفیدِ حقیقت و عکس‌های سیاه و سفیدش از آدم‌ها. طبیعت ایستای پرونده‌های حقوقی نسبت به مساله‌ای که فیلم در یک سطح تماتیک نشان می‌دهد تضاد بصری تاثیرگذاری فراهم می‌کند. نهایتا فیلم اکتشافی درباب پی‌بردن به حقیقت در پرونده‌های حقوقی است. بازنمایی راست و مستقیم این پرونده‌های حقوقی در ابتدای فیلم، نوعی بازنمایی غیرمنطبق از شخصیت‌هایی است که می‌خواهند ارایه کنند. فیلم از نشان‌دادن هد شات یک زوج از فیلم‌های دیگر فرهادی (به‌طور مشخص مرتضی و مژده در چهارشنبه‌سوری) به صورت‌های واقعی و جاندار نادر و سیمین حرکت می‌کند. در یک فریم مدیوم کلوزآپ، این دو شخصیت طوری به دوربین نگاه می‌کنند گویی که بیننده، خودش، قاضی است. به‌وضوح این چیدمان دوربین کاملا آگاهانه و از روی عمد بوده، به این معنا که ما هم قاضی هستیم و در آخر فیلم با دنبال‌کردن داستان‌هایشان می‌توانیم به حُکم برسیم. معادله «بیننده به‌مثابه قاضی» ممکن است یک ابزار بصری ساده به‌نظر برسد؛ منتها به اجرا درآوردنش مستلزم مایه‌های تماتیکی زیادی است. این آدرس‌دهی مستقیم تیتراژ آغازین، ما را در جایگاه همان قاضی قرار می‌دهد... سپس با دونفر و روش استدلالشان آشنایمان می‌کند و از قوه مشاهده‌گری ما می‌خواهد همراهش شویم. مستقیما از قوه قضاوتمان یا حداقل از قوه مشاهده‌گریمان می‌خواهد که شاهد باشیم. این، پیش‌درآمدی کاملا مناسب است برای فیلمی که مشخصا درباره این است که چقدر پروسه قضاوت‌کردن می‌تواند لغزنده باشد. بازخورد فیلم در داخل ایران متفاوت بوده: عده‌ای آن را افتخاری ملی دانسته‌اند و شماری دیگر یک تحقیر کامل. یک‌سال پیش از اینکه جدایی به اسکار معرفی شود اظهارات فرهادی در حمایت از فیلمسازان مستقل مورد غضب دولت وقت قرار گرفت و موجب شد مسوولان دولتی بر او خرده بگیرند و تولید فیلم را به تعویق بیندازند. بعد از آن فرهادی با انتشار نامه‌ای اعلام کرد سخنانش بد تفسیر شده. اینجا بود که دولت کمی نسبت به این قضیه کوتاه آمد. نمایش داخلی این فیلم به همان اندازه موفقیت‌آمیز بود که اکران بین‌المللی. این فیلم همان‌قدر در سطح جهانی از سوی منتقدان پذیرفته شد که در داخل ایران. در نهایت ایران «جدایی» را به هشتادوچهارمین اسکار معرفی کرد. به‌این‌ترتیب اولین فیلم ایرانی، اسکار را برد. این اتفاق 16سال بعد از قرار‌گیری «بچه‌های آسمان» در فهرست نامزدهای بهترین فیلم خارجی رخ داد. «جدایی» علاوه‌بر اینکه جایزه بهترین فیلم را برد نامزد اسکار بهترین فیلمنامه هم شد. علاوه‌بر این به‌طور شگفت‌آوری 79جایزه و 26 نامزدی دیگر را در جشنواره‌های مختلف کسب کرد، اولین فیلمی بود که سه خرس طلای برلین را برد و همچنین اولین فیلمی بود که گلدن‌گلوب را تصاحب کرد، از لحاظ گیشه هم برای فرهادی بسیار موفقیت‌آمیز بود، بیشترین سود را در گیشه داشت. جدایی، 20میلیون‌دلار در سراسر جهان فروش کرد و در بسیاری از فهرست‌های رای‌گیری منتقدان قرار گرفت. به عقیده خیلی‌ها از جمله «راجر ایبرت» بهترین فیلم سال2012 بود. اولین فیلم ایرانی بود که چنین بازتاب گسترده‌ای روی تصویر ایران گذاشت. با اینکه فرهادی در برابر این توصیف که جدایی برشی کامل از جامعه ایرانی است مقاومت کرده؛ ولی می‌توان آن را یک دایره‌المعارف تصویری از ایران امروز دانست.
منبع: ایندی وایر، 12 دسامبر 2014

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.