|

در باب برتری ادبیات انگلیسی- آمریکایی (۱)

شرق حقیقی در غرب است

ژیل دلوز- کلیر پارنه . ترجمه پویا رفویی

ترک‌کردن، گریختن، همان رد خطی به‌جاگذاشتن است. به‌‌زعم لارنس، عالی‌ترین هدف از ادبیات، عبارت است از «ترک‌کردن، ترک‌کردن... ازافق‌گذشتن، به زندگی دیگری ورودپیداکردن... هم از این است که ملویل خود را وسط اقیانوس آرام می‌یابد. او واقعا از خط افق گذشته است.» خط گریز، همان قلمروزدایی است. فرانسوی‌ها از این مقوله چیز زیادی سر در‌نمی‌آورند. این قبول که آنها هم مثل هرکس دیگری فرار می‌کنند، ولی به خیالشان، فرار یعنی خروج از جهان؛ رازورزی یا هنر، یا هرچه از این‌دست تاحدی لاابالی‌گری است، زیرا ما را از تعهدات و مسوولیت‌هایمان بازمی‌دارد. ولی فرار انکار کنش نیست: هیچ‌چیز کنشگرتر از گریز نیست. گریز متضاد تخیل است. در عین حال به گریزواداشتن هم هست- نه لزوما به گریزواداشتن کسی، که به گریزواداشتن چیزی، به گریزواداشتن سیستمی مثلا ترکاندن یک تیوب. جورج جکسون از زندان نوشت: «این درست که من فراری‌ام، ولی در حین گریز، در جست‌وجوی سلاح‌ام.» و باز هم به قول لارنس: «من به شما می‌گویم، سلاح‌های قدیمی پوسیده‌اند، سلاح‌های تازه‌ای بسازید و درست شلیک کنید.» فرارکردن یعنی ردِ خط، خطوط، نقش‌های تمام‌وکمال به‌جاگذاشتن. آدمی تنها با گریز طولانی، پاره‌‌پاره‌جهان‌ها را کشف می‌کند. ادبیات انگلیسی- آمریکایی پیوسته نشان از چنین گسست‌هایی دارد، نشان از آدم‌هایی که خط گریز خود را خلق می‌کنند، که با خط گریز خلق می‌کنند. توماس هاردی، ملویل، استیونسن، ویرجینیا وولف، توماس ولف، لارنس، فیتزجرالد، میلر، کرواک. در اینها همه‌چیز در گرو عزیمت، شوند،‌گذار، جهش، شیطان و ارتباط با بیرون است. اینان زمین جدیدی خلق می‌کنند؛ ولی شاید حرکت زمین در حکم قلمروزدایی آن از خودش باشد. ادبیات آمریکا بر طبق خطوطی جغرافیایی به کار می‌افتد: گریز به سمت غرب، یعنی کشف اینکه شرق حقیقی در غرب است، مفهوم مرزها یعنی گذشتن‌ها، پاپس‌کشیدن‌ها، پاپیش‌گذاشتن‌ها. شوند، جغرافیایی است. مابازایی در فرانسه ندارد. فرانسوی‌ها بیش از حد، انسان‌اند، بیش از حد تاریخی‌اند، بیش از حد گرفتار آینده و گذشته‌اند. وقت خود را صرف تحلیل ژرفاها می‌کنند. به انقلاب هم که می‌رسند، به‌جای انقلابی-شدن، به آینده انقلاب می‌اندیشند. بلد نیستند رد خط‌ها را بزنند، از کانال عبور کنند. تراشیدن یا کندن دیوارها را بلد نیستند. به ریشه‌ها، درخت‌ها، مساحی، نقطه‌های شجرگون و دارایی‌ها تعلق‌خاطر بیشتری دارند. به ساختارگرایی نگاه کنید: ساختارگرایی به‌جای آنکه منبعث از ضربه‌ها و تَرَک‌ها باشد، با برش‌هایی سروکار دارد که ظاهرا دلالت دال و مدلولی دارند. ساختارگرایی به‌جای آنکه خط گریزها را در حوزه اجتماعی دنبال کند و رد بزند و امتداد بخشد، آنها را کلاف کور می‌کند. گویا این سخن نغز قطعه‌ای از آثار میشله است که در آن پادشاهان فرانسه را با پادشاهان انگلیس قیاس می‌کند: مابازای سیاست ملک، میراث، ازدواج، حقوق و حیله و ترفند در بین پادشاهان فرانسه؛ حرکت قلمروزدایی، خانه‌‌به‌‌دوشی‌ها و کناره‌گیری‌ها و خیانت‌های پادشاهان انگلیس است که با سرعتی سرسام‌آور عبور می‌کنند. آنجا که آنان سد سیلاب سرمایه‌داری را باز می‌کنند، فرانسوی‌ها آپاراتوس بورژوایی قدرتی را اختراع می‌کنند که راه بر خودشان سد می‌کند، که از آنان سرشماری می‌کند. معنای دقیق فرارکردن سفرکردن نیست، حتی حرکت‌کردن هم نیست. نخست آنکه، سفرهای فرانسوی‌مآب-آن‌قدر تاریخی، فرهنگی و سازمان‌یافته است که آنها را برای نقل‌وانتقال «من»های خود مهیا می‌سازد. دلیل دوم اینکه، گریزها در نقطه، در سفری بی‌حرکت رخ می‌دهند. توینبی نشان می‌دهد که بیابانگردها در مفهومی دقیقا جغرافیایی نه مهاجراند و نه مسافر؛ بلکه برعکس، آنها که از جای خود جم نمی‌خورند، آنها که مستظهر به استپ‌اند، آنها که با خیزی بلند بی‌حرکت‌اند، همان‌ها خط گریز را بر روی نقطه‌ای تعقیب می‌کنند، همان‌ها بزرگ‌ترین مخترعان سلاح‌های تازه‌اند. ولی تاریخ هیچ‌وقت درصدد فهم بیابانگردهایی برنیامد که نه گذشته‌ای داشتند و نه آینده‌ای. نقشه‌ها، نقشه‌های شدت‌ها هستند. جغرافیا همان‌قدر که فیزیک در حرکت است، ذهن و تنِ در‌حرکت نیز هست. لارنس که بر ملویل خرده می‌گیرد، انتقادش به سبب آن است که وی بیش از حد سفر را جدی گرفته است. سفر چه‌بسا رجعتی به توحش باشد، منتها چنین رجعتی درجازدن است. در سفر همیشه راهی برای بازقلمرویابی هست: همیشه آدمی پدر، مادر (یا از این دو بدتری) را در سفر بازمی‌یابد. «بازگشت به توحش، ملویل را ملول کرد... و چیزی از گریختنش نگذشته بود که او برای «بهشت» سوز و بریز راه می‌اندازد، در منتهی‌الیه سفر شکار وال، خانه و مادر جای دارند.» *Dialogues. Gilles Deleuze and Claire Parnet. Trans. Hugh Tamlinson and Barbara Habberjam. Columbia University: New York. 1987. Pp36-76

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.