نگاهی به موارد سرقت ادبی و هنری در طول تاریخ
کتابساختن در دکان عطاری
ساسان گلفر
اینروزها وقتی صحبت از رعایتنشدن حقوق مولف بهمیان میآید، اینترنت به ذهن میآید و مسایلی مثل دانلود غیرقانونی موسیقی و فیلم، یا هکشدن رایانههای شرکت سونی و انتشار زودهنگام فیلمهای آن شرکت در سایتهای دانلود. اما مساله حقوق مولف و مصنف و سرقت علمی، ادبی و هنری ریشهدارتر از آن است که با ابزارهای جدید به وجود آمده باشد و نهفقط به دوران پیش از اینترنت که به آغاز دوران نوشتار برمیگردد. واژه مترادف آنچه ما امروز با عنوان سرقت ادبی میشناسیم، یا Plagiarism در زبان انگلیسی، اولینبار در حوالی سال1620میلادی رواج پیدا کرد. بن جانسن، شاعر و نمایشنامهنویس انگلیسی در سال1601 واژه Plagiary را به این معنی وارد زبان انگلیسی کرد؛ کلمهای که برگرفته از واژه لاتین Plagiarius به معنی دزد بود. ظاهرا برای اولینبار در زبان لاتین نیز شاعری بهنام مارکوس والریوس مارشلیس در قرن اول میلادی در اعتراض به شاعری دیگر که اشعار او را به سرقت برده، از آن واژه با چنین معنایی استفاده کرده بود. یکی از اولین موارد ثبتشده بحثوجدلهای مربوط به سرقت ادبی و علمی که در کتاب «سنت ارسطویی در اسلام» نوشته فرانسیس ادوارد پترز (متولد
1927 در نیویورک، استاد مطالعات تاریخ اسلام و خاورمیانه دانشگاه نیویورک) به آن اشاره شده است، به دوران ترجمه آثار یونانی به عربی مربوط میشود. احمد بن علی بن ثابت، مشهور به خطیب بغدادی که در قرن پنجم هجری زندگی میکرد، در مورد رساله «الحیوان» جاحظ (ادیب معتزلی قرن دوم و سوم هجری که در بصره زندگی میکرد) گفت که این اثر سرقتی ادبی از «کتابالحیوان»، ترجمهای از 19مقاله جانورشناسی ارسطو بوده است. طرفه اینکه ارسطو نیز در زمان خود متهم به مواردی از سرقت علمی و ادبی در رسالههای جانورشناسی خود شده بود. با این حال مدرسان بعدی اتهام خطیب بغدادی به جاحظ را وارد ندانستند و گفتند تاثیر ارسطو در اثر جاحظ چندان زیاد نبوده و بغدادی آشنایی چندانی با اثر ارسطو نداشته است. بحث سرقت ادبی با مطرحشدن بیش از پیش ایدههایی همچون اصالت و خلاقیت و مولفبودن از سوی شاعران جنبش رمانتیسیسم اروپا در قرن هجدهم اهمیت پیدا کرد. لارنس استرن، رماننویس و کشیش انگلیسی قرن هجدهم در رمان پیکارسک هجوآمیز مشهورش، «زندگی و عقاید آقای تریسترام شندی» به این شکل به سرقت ادبی تاخت: «یعنی ما باید تا ابدالدهر، مثل عطارهایی که یک ماده را از این ظرف
برمیدارند و داخل آن ظرف میریزند تا معجون تازهای بسازند، کتابهای تازه درست کنیم؟ یعنی باید تا ابد یک ریسمان را بگیریم و پیچوتاب بدهیم و دوباره تاب آن را باز کنیم؟» البته، به نوشته یکی از استادان دانشگاه آکسفورد به نام پروفسور مارک فورد، پس از مرگ استرن در سال1768 بود که معلوم شد خود این جمله، سرقتی ادبی از کتاب «کالبدشکافی مالیخولیا» نوشته رابرت برتون در قرن شانزدهم بوده است. استرن بارها در اثرش جملاتی را از سروانتس و مونتنی نقل کرده و نام آنها را هم ذکر کرده بود، اما در اقتباس از این جملات برتون (در وصف عطارها) هیچ اشارهای به نام نویسنده اصلی نکرده بود: «ما هرروز معجون تازهای میسازیم، از این ظرف برمیداریم و در آن ظرف میریزیم... باز هم ما همان تور را میتنیم و همان ریسمان را دوبارهودوباره پیچوتاب میدهیم.» یکی از نمونههای تاریخی سرقت ادبی در آثار نویسندههای مطرح، به استاندال (ماری-هانری بیل) نویسنده فرانسوی «سرخ و سیاه» مربوط میشود. مریلین رندال در کتاب «سرقت ادبی عملگرایانه: مولفبودن، منفعت و قدرت» چندین مورد از سرقتهای ادبی این نویسنده مشهور را که با ترجمه از زبانهای دیگر و از آثار
نویسندگانی همچون جوزپه کارپانتی، تئوفیل فردریک وینکلر و سیسموندی گرفته شده، برشمرده است. هلن کلِر، نویسنده آمریکایی با وجود ناشنوایی و نابینایی که از ابتدای کودکی دست به گریبان او بود، توانست جایگاهی برای خود در ادبیات قرنبیستم کسب کند، یکی از افرادی بود که به سرقت ادبی متهم شد. او در «داستان زندگی من» به این موضوع پرداخته که متهم به این شده بود که داستان کوتاهی به نام «شاه فِراست» که در سن 11سالگی با کمک معلمش، آن سولیوان نوشته، سرقت ادبی از داستان «پریهای یخبندان» (شبیه به داستان «ننهسرما»؛ فِراست در انگلیسی به معنی یخبندان) نوشته مارگارت کنبی بوده است. هلن کلر در دادگاهی در موسسه نابینایان پرکینز حاضر و با اختلاف یکرای تبرئه شد. خود وی احتمال میداد که داستان «پریهای یخبندان» را در کودکی خوانده و سپس فراموش کرده باشد و برای او «پس از آن پارانویای سرقت ادبی برای همیشه باقی ماند» و از همینرو شروع به نوشتن زندگینامه خود بهنام «داستان زندگی من» کرد، چون میتوانست از اصالت آن کاملا مطمئن باشد. آلکس هیلی، دیگر نویسنده مشهور قرنبیستم آمریکا که برای نوشتن رمان «ریشهها» شهرت کسب کرد، برای همین رمان
نیز متهم به سرقت ادبی شد. وی در سال1977 متهم شد بخشهایی از رمان «ریشهها» را که یکسال پیش از آن منتشر شده بود، از رمان «آفریقاییها» نوشته هارولد کورلندر برداشته است. هیلی در نهایت مجبور شد در یک مصالحه خارج از دادگاه، مبلغ 650هزاردلار به کورلندر بپردازد. دن براون، نویسنده رمانهای مشهور «رمز داوینچی»، «فرشتگان و شیاطین» و «دوزخ» نیز با هفتمورد جداگانه پرونده سرقت ادبی روبهرو شد. از این هفتمورد، چهارمورد منجر به تشکیل پرونده قضایی شد، اما در نهایت برای دن براون در همه پروندهها حکم برائت صادر شد. موضوع سرقت هنری نیز بهویژه از نیمهدوم قرنبیستم بارها و بارها در عرصههای مختلف هنری مطرح شد. در حوزه موسیقی، جان لنون، جورج هریسن، جانی کَش، ری پارکر، لد زپلین (در چندمورد)، گروه رولینگ استونز، کریس براون و شکیرا از جمله خوانندگان و ترانهسرایان مشهوری بودند که پایشان به پروندههای سرقت هنری باز شد و گناهکار شناخته و وادار به پرداخت غرامت شدند. در حوزه هنرهای تصویری، با آنکه کاربرد اشیای از پیش آماده و گاه دارای نشانهای اختصاصی از اوایل قرنبیستم و بهویژه در آثار هنرمندانی مانند پابلو پیکاسو، ژرژ
براک، مارسل دوشان و بسیاری از اعضای جنبشهای هنری کوبیسم، داداییسم و سوررئالیسم رواج داشت، برای تعدادی از هنرمندان پاپآرت دردسرساز شد. اندی وارهول، برجستهترین چهره جنبش پاپآرت قرنبیستم یکی از هنرمندانی بود که درگیر چندینپرونده حقوقی مربوط به سرقت هنری شد. بههرحال، بحث سرقت آثار فکری و معنوی در عرصههای مختلف فعالیت فکری و ادبی و هنری بشر کماکان به حیات خود ادامه داده و نهفقط سر ایستادن ندارد، بلکه با پیشرفت فناوریهای ارتباطی شدت هم گرفته است. البته از بشر دوپا غیر از این هم انتظاری نمیرود. با اطمینان میتوان گفت تا ادبیات و هنر هست، سرقت ادبی و هنری هم بر جای خود باقی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.