«پلیس نظامی» و هراس دستهجمعی اعراب
سمیرا فرخمنش
احساس خطر، عدمامنیت و پیشبینی بحران، از مهمترین انگیزههای روشنکردن موتور محرکه دولتها برای دفع آسیبهای احتمالی است. دولتها در چنین شرایطی آماده مقابله با تهدیداتی میشوند که زنگ خطر وقوعشان به صدا درآمده و اقتضای دیپلماتیک حکم میکند «سیاستگذاریهای امنیتمحور» در برابرشان اتخاذ شود. چنین رویکردی، هم میتواند در محیط بینالملل رخ دهد و هم در سطح منطقهای. زمانی که در سطح یک منطقه شاهد تکاپوهایی برای حفظ امنیت هستیم، از نگاه تحلیلگران این حوزه*، این اتفاق موجب شکلگیری «مجموعههای منطقهای امنیتی» میشود که فرآیند ایمنسازی را براساس ویژگیهای مخصوص خود به پیش میبرد. پلیس نظامی یا همان «اینترپل عربی» که مدتی است رسانهها خبر از ایجاد آن، در میان کشورهای عربی حوزه خلیجفارس دادهاند، میتواند مصداق آشکاری از همین رویکرد منطقهای باشد که هدف آن دفع خطرات امنیتی منطقه و ابزار آن، ایجاد یکجمع مشترک عربی با محوریت نظامی است. البته چنین تصمیمی برای نخستینبار نیست که از سوی اعراب گرفته شده. سال گذشته نیز در نشست سالانه شورای همکاری خلیج فارس سخن از برقراری اتحادیه نظامی میان کشورهای عربی بهمیان آمد.
اما بهدلیل عدمتوافق همهجانبه میان اعضا و اختلافات بین آنها به سرانجام نرسید. اما تصمیم اخیر این کشورها و طرح مجدد این تصمیم، نشان از جدیت همسایگان جنوبی ایران برای اجراییکردن این طرح دارد. بنابراین در چنین شرایطی بدون در نظرگرفتن موفقیت یا عدمموفقیت در اجرای چنین تصمیمی، به دلیل اهمیت موضوع، نخست باید به شناخت ماهیت این «اتحادهای امنیتی منطقهای» پرداخت. از نگاه کارشناسان چنین مجموعههایی باید دارای عناصر تشکیلدهنده مشترکی باشند تا بتوان تاثیر تصمیمات آنان را بهدرستی درک کرد. از مهمترین این عناصر، نزدیکی جغرافیایی و قرابتهای مرزی- زبانی است. معمولا چنین مجموعههایی میان بازیگرانی شکل میگیرد که دارای نزدیکیهای مرزی که باعث قرابتهای هویتی نیز میشود، باشند. از سوی دیگر زمانی که اتحاد منطقهای میان چندکشور مطرح میشود، بیتردید پای یکالگوی دوستی- دشمنی نیز در میان است. این الگو را میتوان بر پایه تعارضات یا همگراییهای موجود تفسیر کرد. در کنار همه اینها، وجود میزان قابلتوجهی از «وابستگیهای متقابل امنیتی» لازم است تا یک اتحاد امنیتی- نظامی بین چندکشور همجوار صورت گیرد. در چنین شرایطی بازیگران
موجود مشترکا مورد تهدید یا «احتمال» تهدید یک یا چندبازیگر دیگر قرار میگیرند. متقابلا چنین هراس مشترکی موجب گرایش به سمت همگرایی و وابستگی امنیتی بازیگران نسبت به هم میشود و در عمل میتواند به تشکیل یک جمع امنیتی منجر شود. در چنین شرایطی ضروری بهنظر میرسد که حداقل دوبازیگر در این میان ایفاکننده نقشهای اصلی باشند. به این معنا که همیشه یک دولت میتواند عامل تهدید به حساب آید و بازیگران دیگر در برابر او به همگرایی منطقهای میرسند. با توجه به شرایط کنونی خلیجفارس و موقعیت ژئوپلیتیک حساس این منطقه و حضور بازیگران منطقهای و فرامنطقهای تاثیرگذار، شکلگیری الگوی اتحاد منطقهای- امنیتی دور از ذهن نیست. از طرفی کشورهای حاشیهنشین دارای هویت یکپارچه و هم مرزهای گسترده جغرافیایی با هم هستند. از سوی دیگر باوجود این نزدیکی، رابطه این دولتها با هم هیچگاه خالی از تعارضات سیاسی نبوده؛ از اختلافات سرزمینی میان عربستان و کویت (بر سر جزیره قارو) یا اختلاف میان اماراتمتحدهعربی و عمان گرفته یا تعارضات سیاسی مانند آنچه بین عربستان و قطر بر سر حمایت از اخوانالمسلمین مصر اتفاق افتاد. همه اینها در کنار هم سازنده
الگویی مناسب برای وابستگی متقابل امنیتی ذکر شده، برای دولتهای عربی بهشمار میرود. بر اساس آنچه کشورهای عربی اخیرا در بیانیه پایانی خود درباره پلیس نظامی عربی مطرح کردهاند، این تجمیع بر پایه مقابله با تروریسم و خشونتها و تهدیدهای منطقه خلیجفارس شکل میگیرد؛ عنوانی کلی که میتوان برداشتهای متعددی از آن به دست آورد. از سوی دیگر، عوامل تهدیدساز در منطقه خلیجفارس به حدی چشمگیر و متنوع است که بهسادگی میتواند بستر مناسبی از تشکیلات امنیتی را مهیا کند. وضعیت خطرآفرین داعش، رقابتهای اقتصادی در حوزه انرژی، تعارضات سرزمینی، مقابلهجویی با فعالیتهای هستهای ایران و وجود دولتهای فرامنطقهای غرب در بعضی از کشورهای عربی در کنار پیشبینیهای خوشبینانه برای روابط ایران و آمریکا، همه در کنار هم زمینهساز تشکیل پلیس نظامی است که اعراب بهشدت خود را به آن محتاج میبینند چراکه در مواقع احساس خطر توسل به رفتارهای نظامی میتواند محکمترین سد را در برابر نفوذ چنین خطراتی ایجاد کند. گرچه در درستی و کارآمدنبودن چنین سازوکارهایی نمیتوان بهسادگی نظر داد، اما نکته غیرقابلانکار در این میان، آسیبدیدن بدنه امنیتی
کشورهای عربی در شرایط کنونی است. امری که باعث شد تا اعراب بر اساس نیازی که امروز احساس میکنند مجموعهای بههمپیوسته را با محوریت نظامی تشکیل داده تا هم در برابر همه چالشهای موجود چارچوب دفاعی را تشکیل دهند و هم بهاینوسیله ساختار امنیتی خود را در منطقه منحصرا با مشارکت همدیگر تشکیل دهند. چنین تعاملی بهروشنی میتواند نشاندهنده ترسهای فزاینده اعراب از شرایط حاکم باشد، همچنین حوزه خلیجفارس را منطقهای با هژمونیگری اعراب در محیط بینالمللی جلوه میدهد. در کنار همه اینها مخاطبان تصمیمگیران «تشکیل پلیس نظامی اعراب» جدا از مجموعههای امنیتی تروریستی حاضر در منطقه، بیتردید آمریکا نیز هست. پیام اعراب میتواند با تشکیل اینترپل عربی دارای چنین مضمونی باشد که باوجود حضور گسترده نظامی کشورهای اروپایی و آمریکایی در کشورهای عربی، ایجاد ثبات و برقراری امنیت این منطقه به دست اعراب تامین خواهد شد و نیاز همهجانبهای به غرب و بهویژه آمریکا نیست؛ آمریکایی که بهتازگی میتوان زمزمههای همگراییهای سیاسیاش را با ایران شنید و این رویکرد یعنی تنهاشدن اعراب در برابر رقیب همیشگی در منطقه منازعهپرور خلیجفارس.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.