|

گفت‌وگوی «شرق» با مژگان مصطفوی، سرپرست وزارت زنان افغانستان:

خشونت، بزرگ‌ترین چالش زنان افغان است

فریبا پژوه

زنان و کودکان، اولین و اصلی‌ترین قربانیان بی‌دفاع جنگ و خشونت هستند. این جمله که بارها تکرار و شنیده شده است، در افغانستان امروز، همچنان مصداق بارز و عینی دارد. اگرچه در دهه40شمسی و در متن قانون‌اساسی افغانستان بر برابری و حقوق طبیعی همه شهروندان و برابری حقوق زنان و مردان تاکید شده و زنان به مدت 20سال می‌توانستند معلم، وکیل، قاضی، استاد دانشگاه یا پزشک یا نویسنده شوند، اما پس از سه‌دهه جنگ داخلی و خارجی، امروز حقوق زنان به‌عنوان نیمی از جامعه بیش از هرچیز دیگری در این کشور نادیده انگاشته می‌شود. خشونت ناشی از جنگ در پی گذشت زمان به لایه‌های مختلف فرهنگی، قومی و سنت‌های این جامعه نفوذ کرده و ته‌نشین شده است. با این‌همه، تلاش زنان و مردان افغانستانی برای احقاق حقوق خود پس از سقوط طالبان، قابل توجه است و همچنان ادامه دارد. در عرصه سیاست، دولت افغانستان در سال1383 اولین والی زن را به عنوان استاندار ولایت بامیان انتخاب کرد. در سال1388 اولین شهردار زن به سمت شهرداری شهر «نیلی» در ولایت «دایکندی » در مرکز افغانستان انتخاب شد. همچنین در دولت حامد کرزای سه‌زن در کابینه افغانستان حضور داشتند و قرار است در کابینه حکومت وحدت ملی، چهارزن به‌عنوان وزیر در کابینه حضور داشته باشند. «مژگان مصطفوی» که هفت‌سال معاون سیاستگذاری وزارت امور زنان بوده و هم‌اکنون سرپرستی وزارت زنان افغانستان را برعهده دارد، از جمله زنانی است که احتمال می‌رود در دولت وحدت ملی به‌عنوان وزیر امور زنان به مجلس افغانستان معرفی شود. مصطفوی استاد ارتباطات و روزنامه‌نگاری دانشگاه کابل است و در سال1383 در رشته روزنامه‌نگاری از دانشکده علوم ارتباطات اجتماعی دانشگاه علامه‌طباطبایی تهران فارغ‌التحصیل شده است. وزارت امور زنان وزارتخانه‌ای نوبنیاد است که برای حمایت از حقوق زنان در افغانستان تشکیل شده است. وضعیت زنان افغانستان به‌ویژه در شهرهای کوچک و روستاها پس از گذشت 13سال از سقوط رژیم طالبان، همچنان بحرانی است. شما در این وزارتخانه چه اقداماتی انجام داده‌اید؟ وزارت امور زنان، وزارتخانه خدمات‌رسان نیست و بنابراین نمی‌تواند به‌صورت مستقیم در سطح روستاها و مناطق دورافتاده کشور نقش داشته باشد. این وزارتخانه بیشتر در حوزه سیاستگذاری‌های کلی در حوزه زنان فعالیت دارد. به این‌ترتیب می‌توان گفت تمرکز فعالیت وزارت امور زنان در یک‌منطقه یا شهری خاص نبوده، بلکه فعالیت‌ها بر همه بانوان افغانستان متمرکز بوده است. ما در چند عرصه مشخص کار کرده‌ایم؛ تهیه قانون منع خشونت علیه زنان، قانون خانواده، ایجاد مراکز حمایتی، تهیه قانون سرپرستی اطفال بی‌سرپرست و پیشنهاد جهت تعدیل قانون به‌نفع زنان، از جمله مهم‌ترین دستاورد‌های این وزارتخانه است. مطابق ماده15قانون خشونت علیه زنان، 13نهاد در قالب کمیسیون‌عالی منع خشونت علیه زنان زیرنظر وزیر امور زنان فعالیت دارند که مکلف به‌ رفع خشونت علیه زنان در جامعه هستند. در بخش عملی و اجرایی که در طول 10سال گذشته، معرفی بیش از هزارزن به مراکز حمایتی، ارایه مشاوره‌های حقوقی رایگان، حل‌وبررسی بیش از 40هزارپرونده در مرکز و ولایات را داشته‌ایم. همچنین یکی از استراتژی‌های ما دسترسی زنان به رسانه‌ها بوده است. نقشه راهبردی 10ساله یکی از مهم‌ترین کارهایی است که ما در میان‌مدت قصد داریم آن را اجرا کنیم. این نقشه براساس استراتژی توسعه ملی افغانستان نوشته شده است. البته در تهیه این سند راهبردی از اسناد دیگری چون قانون‌اساسی افغانستان، اهداف توسعه هزاره‌سوم‌میلادی، کنوانسیون سیدا، اسناد توافقنامه بن و سند جنبش پکن استفاده شده است. این سند در شش‌عرصه امنیت، حراست از حقوق زنان، مصونیت اقتصادی و توانمند‌سازی اقتصادی زنان، بخش سلامت و صحت، تعلیم و تربیت و مشارکت سیاسی زنان تدوین شده است. برنامه‌های تبلیغاتی، بخش دیگر فعالیت‌های این وزارتخانه است که این برنامه‌ها در قالب برنامه‌های تلویزیونی و روزهای مختلف به‌خصوص در روز زن یا روز جهانی منع خشونت علیه زنان پخش می‌شود. باید توجه داشت این‌روزها اثرگذار‌ترین مساله درباره به‌رسمیت‌شناختن حقوق اولیه زنان در افغانستان آگاهی‌بخشیدن و تبلیغات در این‌باره است تا دست‌کم زنان با حقوق ابتدایی خود آشنا شوند. ذهنیت مردم با مرور زمان تغییر خواهد کرد. آنچه امروز در افغانستان اتفاق افتاده، محصول بیش از سه‌دهه جنگ بی‌امان و باورهای جامعه سنت‌زده افغانستان و قوانین ضدزن طالبانی است. بخش حقوقی وزارت زنان می‌تواند به مسایل اجرایی وابستگی بیشتری داشته باشد. در حل مسایل خشونت علیه زنان و مسایل حقوقی وزارت امور زنان افغانستان به نهادی تبدیل می‌شود که زنان به‌طور مستقیم با آن در تماس هستند. در 34ولایت افغانستان زنان آسیب‌دیده به‌طور مستقیم به ما مراجعه می‌کنند و ما این شکایات را پیگیری می‌کنیم و برای زنان شاکی مورد آزار و خشونت قرارگرفته وکیل می‌گیریم. تا زمانی که محاکم و دادگاه عالی حکم نهایی را درباره پرونده زنان خشونت‌دیده می‌دهد، ما پشتیبان آنان هستیم. در بخش مسایل حقوقی، این وزارتخانه بیشترین فشار را تحمل می‌کند چراکه در سال، بیش از پنج‌هزارشکایت از سوی زنان مورد آزار قرارگرفته به ما ارجاع داده می‌شود و به همین دلیل پیگیری و رسیدگی به این پرونده‌ها برای ما مشکل است. در سال‌های گذشته باغ‌های مخصوص بانوان در شهر‌های مختلف افغانستان احداث شده است. باغ‌شهرآرا در چهارراه ابریشم کابل یکی از آنهاست. باغ‌های مخصوص زنان با چه هدفی ساخته شده‌اند؟ این باغ به سفارش شهربانو، عمه یکی از شاهان هندی در بین سال‌های (910-1150) در شهر کابل ساخته شده است. در سال‌های گذشته و پس از سقوط طالبان در 21ولایت، استان و باغ‌های مخصوص زنان احداث شده است. باغ‌های زنان مجتمع‌های فرهنگی و آموزشی مخصوص بانوان هستند و شامل مجتمع‌های فرهنگی، آموزشی و تفریحی است که باغ‌شهرآرای کابل یکی از آنهاست. مردها حق‌ورود به این باغ‌ها را ندارند. در این باغ‌ها، ورزشگاه، مسجد، کتابخانه و مکان‌هایی برای بازی کودکان در نظر گرفته شده است. همچنین برای توانمند‌سازی مالی زنان، آنها می‌توانند صنایع‌دستی خود را در دکان‌هایی که در این باغ‌ها دایر است، به‌طور مستقیم بفروشند. از سوی دیگر، مساله نظارت و ارزیابی و هماهنگی است. سعی می‌کنیم بر سایر وزارتخانه‌هایی که درباره مسایل زنان قانون وضع می‌کنند، نظارت داشته باشیم. نهادهای جامعه مدنی و موسساتی که در وزارت زنان ثبت شده‌اند به آنها کمک کرده‌ایم. 550نهاد زنانه تاکنون در وزارت امور زنان به ثبت رسیده است. با 170تا از این نهاد‌ها تفاهمنامه امضا کرده‌ایم. ما نقش نظراتی و هماهنگ‌کننده این نهاد‌ها را برای دریافت بودجه‌های مختلف از نهاد‌های بین‌المللی برعهده داریم. بخش دیگر کار ما به بودجه جنسیت یا منابع مالی ویژه زنان مربوط می‌شود. این وزارت مسوول ایجاد واحدهای مخصوص زنان در تمام ادارات دولتی افغانستان بوده و سعی می‌کند مسایل مربوط به زنان را در سایر وزارتخانه‌ها به‌لحاظ مالی و سیاستگذاری تبیین کند. افغانستان به هفت‌کنوانسیون جهانی حقوق‌بشری ملحق شده است. این کشور در کنوانسیون رفع هرگونه تبعیض علیه زنان، کنوانسیون حقوق کودک و منع شکنجه عضویت دارد. براساس گزارش‌های منتشرشده توسط سازمان «اکشن‌اید»، 70درصدزنان افغان به سیستم قضایی کشور اعتماد ندارند. پاسخ شما به گزارش این نهاد بین‌المللی چیست و تعاملات شما با دستگاه عدلیه برای تحقق حقوق زنان بر چه اساسی استوار است؟ آهسته‌آهسته اعتماد مردم به دستگاه قضایی بیشتر جلب می‌شود. اعدام‌های اخیر برخی متجاوزان به زنان در ناحیه پغمان ولایت کابل باعث جلب اعتماد زنان به دستگاه قضایی افغانستان شد و میزان گزارش‌های خشونت علیه زنان را در افغانستان بالا برد. اما به‌هرحال کشوری که تمام ساختارهایش به‌دلیل جنگ در بیش از سه‌دهه ازبین‌رفته برای اعتماد‌سازی بین حکومت و مردم به زمان طولانی‌ای نیاز دارد. البته باید توجه داشت در برخی مواد گزارش‌هایی که از سوی نهاد‌های خارجی فعال در افغانستان منتشر می‌شود، آنگونه که باید واقعیت‌های موجود در افغانستان را دربر نمی‌گیرد بعضی وقت‌ها برخی تبلیغات هم مغرضانه صورت می‌گیرد. اما واقعیت این است که حکومت وحدت ملی در افغانستان مصمم هستند اصلاحات اساسی را در نهاد‌های عدلی و قضایی افغانستان انجام دهند و این را به مردم متعهد شده‌اند. من به رهبری جدید حکومت امیدوار هستم و فکر می‌کنم این حکومت می‌تواند مساله نهاد‌های عدلی و قضایی را شفاف‌تر کند. برنامه مشترک پنج‌ساله تحت‌نام «برنامه مشترک افغانستان و آمریکا برای توانمندسازی زنان» در کابل راه‌اندازی شده که براساس آن قرار است مبلغ 416میلیون‌دلار، در طول 10سال در بخش توانمند‌سازی زنان افغان هزینه شود. این پول هنگفت چگونه در افغانستان هزینه خواهد شد؟ شما درباره پروژه «پروموت» صحبت می‌کنید. این پروژه توانمند‌سازی زنان افغان از سال2015 تا 2024 به‌مدت 10 سال در دست اقدام است. تا امروز 216میلیون‌دلار بودجه ابتدایی این پروژه است و زمینه جذب کمک‌ها تا 200میلیون‌دلار دیگر وجود دارد که در مجموع این مبلغ به 416میلیون‌دلار خواهد رسید. این پروژه در چهاربخش توسعه رهبری زنان، توسعه حضور زنان در حکومت و حکومتداری، توانمند‌سازی اقتصادی زنان و تقویت نهادهای جامعه‌مدنی طراحی شده است. در بخش توانمند‌سازی برای ارتقای علمی و آموزشی 75هزارزن افغان- بین 18تا30 سال- در سال‌های آینده برنامه‌ریزی شده است. این بودجه به‌طور مستقیم به دولت افغانستان داده نمی‌شود، بلکه به نهاد‌های بین‌المللی و نهاد‌های سازمان‌ملل داده می‌شود و از آن طریق به نهاد‌های مدنی افغانستان می‌رسد. هیچ‌گونه بودجه‌ای به وزارت امور زنان و سایر وزارتخانه‌ها پرداخت نمی‌شود هرچند وزارت امور زنان در تعلق‌گرفتن این بودجه‌ها به نهاد‌های فعال مدنی افغان نظارت می‌کند. وزارت اقتصاد و زنان و دفتر سازمان و مسوول پروژه «پروموت» بر هزینه‌شدن این بودجه بین‌المللی در افغانستان نظارت خواهند داشت. انتقاداتی به عملکرد برخی ان‌جی‌او‌های بین‌المللی از سوی فعالان جامعه مدنی افغانستان وجود دارد. گفته می‌شود برخی از این بودجه‌های کلان تنها به نام افغانستان مستند می‌شود و در نهایت در این کشور هزینه نمی‌شود. عملکرد کلی ان‌جی‌اوهای خارجی در افغانستان به‌ویژه در بخش زنان را چگونه ارزیابی می‌کنید؟ بسیاری از نهاد‌های جامعه مدنی در افغانستان بسیار خوب و قوی عمل کرده‌اند ولی اگر همه خوب کار می‌کردند، بی‌شک نتایج بهتری حاصل می‌شد. سیستم مدیریتی کنترلی قوی بر بودجه‌ها مختلف وجود ندارد و اگر این سیستم وجود داشت و قوی عمل می‌کرد، ما بیش از این می‌توانستیم بر مسایل مربوط به زنان نظارت داشته باشیم. هزینه‌های کلانی در سال‌های گذشته به نهاد‌های جامعه مدنی اختصاص یافت که متاسفانه بدون هماهنگی دولت و حکومت افغانستان هزینه شده یا نشده است. به این‌ترتیب بخشی از این بودجه‌ها اتلاف شده و این چالش بزرگی برای دولت افغانستان بود. البته ما امیدواریم هزینه 416میلیون‌دلاری که قرار است در یک‌دهه به توانمند‌سازی زنان افغان اختصاص داده شود، بتواند در پیشبرد اهداف زنان افغان موثر باشد. بیشتر اظهارات شما ناظر بر عملکردتان در شهر‌های بزرگ و پایتخت است اما گزارش‌ها از برخی ولایات جنوبی هم‌مرز با پاکستان که بیشتر تحت کنترل نسبی طالبان است، نشان می‌دهد زنان از حقوق اولیه خود در این ولایات بی‌بهره هستند. زنان از حق آموزش و کارکردن بی‌بهره‌اند و حتی برای حضور در شهر به تنهایی از امنیت لازم برخوردار نیستند. فعالیت شما در بخش‌های شرقی و جنوبی افغانستان چگونه بوده است؟ مسلم است که ولایات کابل و مزار شریف و هرات و شمال افغانستان از امنیت بهتری برخوردار هستند، به همین دلیل این وزارتخانه بهتر و بیشتر می‌تواند در این بخش‌ها فعالیت داشته باشد ولی در مناطق جنوب و شرق کشور به‌دلیل چالش‌های امنیتی برای فعالیت دچار مشکلاتی هستیم. این مشکلات در نقاط مرزی با ایران و افغانستان هم وجود دارد و وزارت امور زنان در این بخش‌ها، کمبود‌هایی داشته است. حتی نهاد‌های خارجی هم حاضر نیستند که به این مناطق سفر کنند و در آنجا فعالیت داشته باشند. اما به‌هرحال دفاتر این وزارتخانه حتی در شهرهایی مانند «ننگرهار» باز است و ما توانسته‌ایم برای زنان آسیب‌دیده «خانه‌های امن» را تدارک ببینیم. اما فعالیت ما درآن مناطق به کندی پیش می‌رود. گفته می‌شود در برخی ولایات جنوبی و شرقی افغانستان، خانواده‌ها اجازه تحصیل و کار و فعالیت را به زنان و دختران خانواده خود نمی‌دهند. وزارت امور زنان برای حل این مساله چه برنامه‌هایی دارد؟ بله، مسایل فرهنگی افغانستان یکی از مشکلات برای حضور زنان در اجتماع است. متاسفانه این مناطق قبیله‌نشین هستند و سنت‌های قبیله‌ای و تعصبات قومی باعث می‌شود اجازه کار به خانم‌ها توسط خانواده‌هایشان داده نشود. زمانی حتی یک‌دختر از 10ولایت افغانستان در آزمون ورودی دانشگاه‌ها شرکت نمی‌کرد. آهسته‌آهسته این معضل کمرنگ‌تر شد و در سال گذشته تنها از دو ولایت، هیچ دختری در آزمون کنکور دانشگاه‌ها شرکت نکرد. این مساله نشان می‌دهد در طول زمان و با آموزش و فعالیت بیشتر وضعیت زنان در برخی استان‌های افغانستان که قبیله‌نشین هستند، بهتر خواهد شد. در جوامع سنتی که ما در آن زندگی می‌کنیم و در کشورهای همجوار افغانستان هنوز زنان با مشکلاتی دست و پنجه نرم می‌کنند. مساله ازدواج اجباری یا زودهنگام زنان، دسترسی نداشتن زنان به عدالت و قتل‌های ناموسی هنوز در کشور‌های منطقه آمار زیادی را به خود اختصاص داده است. این مسایل بخشی از مشکلات واقعی کشورهای منطقه است و فکر می‌کنم کشورهای منطقه برای حل مشکلات باید از تجربیات مشترک و موفقیت‌های خود و حل مشکلات مشترک ایده‌برداری کنند. مثلا هندوستان توانسته با حجم جمعیت بالای خود در مساله فقرزدایی گام‌هایی را بردارد که می‌تواند الگوی بسیار خوبی برای افغانستان باشد. وزارت امور زنان بسیاری از دختران افغان را در سال‌های گذشته در 20مرحله برای آموزش و تعلیم به هندوستان فرستاده است. وضعیت خشونت علیه زنان در افغانستان وخیم است. گزارش‌ها نشان می‌دهد 87درصد زنان افغان با نوعی از خشونت خانگی مواجه هستند. این خشونت‌ها در برخی از اوقات منجر به فرار زنان یا خودکشی آنها به شکل‌های مختلف شده است. وزارت زنان برای حل این مساله که در خانه‌های مردم ریشه کرده، چه برنامه‌ای دارد؟ وزارت زنان این آمار را تایید نمی‌کند. البته پیش‌تر چیزی که از خودسوزی‌ها در این وزارتخانه ثبت شده است در سال1393 خودسوزی زنان به 26مورد می‌رسد. در برخی از شهرهای هم‌مرز با ایران مانند هرات و در حوزه‌های جنوب‌شرق افغانستان مانند نیمروز و هلمند و فراح آمار خودسوزی بیش از این بود اما امروز این مساله روبه کاهش است. در مجموع در سال1392، پنج‌هزارو406مورد خشونت علیه زنان و در سال1393 تا امروز دوهزارو224مورد خشونت، به وزارت امور زنان گزارش شده است. خشونت، بزرگ‌ترین چالشی است که برای زنان افغان وجود دارد و ریشه در خشونتی دارد که جامعه افغانستان تحت‌تاثیر جنگ‌های طولانی با آن مواجه بوده و ما برای حل آن به زمان، صلح، امنیت و آموزش نیازمند هستیم. تعاملات وزارت امور زنان با علمای مذهبی در ولایات مختلف افغانستان چگونه است و آیا نوعی همکاری بین شما وجود دارد؟ بله، علمای دینی از فعالیت‌های این وزارتخانه حمایت کرده‌اند. سیاست‌ کاری ما طوری بوده که برنامه‌های خود را با آنها به اشتراک‌نظر گذاشته‌ایم. یکی از برنامه‌های ما این بوده که سفرهایی برای علمای کرام به هفت‌کشور مسلمان ترتیب داده‌ایم. این سفرها به جهت کسب تجارب برای علمای محترم از مساجد، تکایا و حسینیه‌های سراسر کشور بوده و به این‌ترتیب علمای کرام درباره حقوق زن در اسلام در این کشور‌های اسلامی تحقیق کردند. وزارت حج و اوقاف نیز تاکنون 20جلد کتاب در مورد حقوق زن در اسلام منتشر کرده است. همچنین ما و علمای کرام، کنفرانس‌های مشترکی برای هم‌اندیشی داشته‌ایم. من از علمای دینی می‌خواهم که در منابر، تکایا، مساجد و حسینیه‌ها با سخنرانی‌های خود دیدگاه‌های مردم را نسبت به زنان تغییر دهند و در مورد حقوق زن از دیدگاه اسلام با مردان و زنان شهر و قریه خود صحبت کنند. به‌نظر من آگاهی اسلامی مردم هنوز پایین است و خشونت‌هایی که به نام اسلام انجام می‌شود، کاملا با اسلام مغایرت دارد. با وجود کاهش مرگ‌ومیر مادران، مشکلات دوره بارداری و زایمان هنوز تهدید جدی برای سلامت زنان به حساب می‌آید. وزارت امور زنان در این زمینه چه اقداماتی داشته است؟ حکومت افغانستان در مورد کاهش مرگ‌ومیر مادران، دستاورد‌های خوب و چشمگیری داشته است. جنگ طولانی باعث تخریب ساختارهای حمایتی از مادران و کودکان شده و اولین قربانیان هرجنگی زنان و کودکان هستند. در گذشته از هرصدهزارمادر هزارو600نفر می‌مردند اما امروز این تعداد به 327نفر در هر صدهزار نفر رسیده است. البته این آمار هنوز بسیار بالاست و افغانستان در صدر هرم مرگ‌ومیر مادران در جهان قرار دارد. اما به‌هرحال نمی‌توان از کنار موفقیت‌های چشمگیر بیش از یک‌دهه گذشته به‌آسانی عبور کرد. پس از برگزاری یک انتخابات طولانی در افغانستان به‌نظر می‌رسد دولت جدید در افغانستان سرانجام در حال شکل‌گیری است. چشم‌انداز شما نسبت به عملکرد آتی این دولت دست‌کم در پنج‌سال آینده چیست؟ اگر رشد خوبی که ما در 13سال گذشته در مسایل زنان، رسانه‌ها، تقویت جامعه مدنی و بهبود وضعیت سلامت جامعه به‌دست آورده‌ایم ادامه داشته باشد، افغانستان در سال‌های آینده شاهد دستاوردهای بهتری خواهد بود. من امیدوارم با تطبیق برنامه ملی برای زنان افغانستان، اجرای قانون منع خشونت علیه زنان و کنوانسیون‌ها و تعهدات بین‌المللی، دستاوردهای بهتری در این بخش در انتظار جامعه زنان و مردان افغانستان باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.