|

ادبیات؛ همراهی در جاده‌های مه

احمد خلفانی

«همه خانواده‌های نیکبخت شبیه یکدیگرند، اما چگونگی سیه‌بختی هر خانواده‌ای مختص به خود آنهاست.» اینکه اولین جمله رمان آنا کارنینا از نظر منطقی درست باشد یا نه، جای بحث‌و‌جدل فراوان دارد. ولی همین جمله، با وجود این، بیش‌‌ و ‌پیش از آنکه بخواهد حقیقتی را در مورد خوشبختی و سیه‌بختی این یا آن خانواده بگوید، مساله مهمی را در مورد ادبیات داستانی و ادبیات به‌طور کلی به‌نحواحسن بیان می‌کند. و آن این است که نوشتن از خوشبختی‌های دیگران، از خانواده‌های نیکبخت، هم بی‌معنی و هم مبتذل است، چراکه نیکبختی همه خانواده‌ها و در ‌نتیجه همه انسان‌ها، شاید واقعا شبیه به‌هم و از این نظر خسته‌کننده باشد. تولستوی با همین مقدمه شروع می‌کند و از همان ابتدا یادآور می‌شود که هدفش نوشتن در مورد یک خانواده سیه‌بخت است. و به‌ این‌ ترتیب، اعلام می‌کند که رمان او رمان ویژه‌ای است. واقعیت هم این است که نوشتن از آنجایی شروع می‌شود که ما بهشت نیکبختان را پشت‌‌سر گذاشته و مثل حضرت آدم از آن سقوط کرده باشیم: «در خانواده ابلینسکی همه چیز از هم گسیخته بود.» هر خواننده‌ای با خواندن این جمله دوم رمان می‌داند که سقوط شروع شده است و افراد در آستانه دوزخند و بهشت و هر آنچه در آن بوده، حالا در جایی دور پشت‌سر آنها قرار دارد. داستان‌های جدی، بخواهیم یا نخواهیم، درست از همین‌جا شروع می‌شوند. البته ما در قصه‌های عامیانه نیز گرچه به‌گونه‌ای دیگر، درگیر چنین حالتی هستیم. می‌دانیم که در قصه‌های عامیانه -که نقش تربیتی را نیز برعهده داشته‌اند، سرانجام همه‌چیز به خیر و خوشی تمام می‌شود؛ گم‌گشته به خانه‌اش، ستمدیده به حق‌اش و عاشق به معشوقش می‌رسد و درست در همان نقطه ‌ـ‌که افراد به شیوه‌های مختلف به سرزمین خوشبختی‌شان گام می‌نهند- داستان به اتمام می‌رسد. یعنی قصه‌گو، دیگر دلیلی برای ادامه ماجرا نمی‌بیند. به‌قول روبرت والسر، نویسنده اطریشی، «خوشبختی در خودش کامل است و احتیاج به هیچ‌گونه تفسیری ندارد. می‌تواند مثل یک جوجه‌تیغی، ساکت، دور خودش حلقه بزند و بخوابد.» به‌ عبارت دیگر، خوشبختی دایره کاملی است که به دور مرکز خودش حلقه زده است. افراد قصه‌های عامیانه وقتی به این حلقه خوشبختی بازیافته می‌رسند قصه‌گو دیگر دلیلی برای ادامه ماجرا نمی‌بیند. و اصولا یکی از وظایف قصه‌های عامیانه برگرداندن مسیر انسان به همان دایره و همان بهشتی است که از آنجا طردش کرده‌اند. به آنجایی که سخن و داستان پایان می‌پذیرد. و رمان‌هایی از آن نوع که مدنظر ماست، برعکس، از آنجایی شروع می‌شوند که افراد از این دایره به بیرون پرتاب شده‌اند. شاید یکی از تفاوت‌های ادبیات عامیانه و ادبیات جدی اصولا در این نکته باشد که این‌دو باوجود اینکه از در ‌آستانه‌‌بودن انسان و از خطری که در کمین اوست می‌گویند، با وجود این، هرکدامش سعی می‌کند خواننده را به راه کاملا متفاوتی بکشاند. اولی بسیار خوشبین است و می‌خواهد ما را به همان‌جایی که از آن طرد شده‌ایم برگرداند و دومی، ناخواسته، گویا چاره‌ای نمی‌بیند جز اینکه همین راهی را که تا به حال رفته‌ایم ادامه دهد ‌با نگاهی معطوف به گذشته، با نگاهی بی‌تعارف به بهشتی که بوده و اکنون دیگر نیست. می‌توان پرسید که، با وجود آگاهی از اینکه ادبیات جدی هدفش اصولا برگرداندن انسان‌ها به قلمرو خوشبختی نیست، چرا راه گم‌کردگان ناامید، یا ناامیدان راه‌گم‌کرده، با وجود این، با خواندن چنین کتاب‌هایی، احساس نوعی خوشبختی، هرچند مقطعی و فرار؛ می‌کنند چنان که گویی برای یک‌لحظه-‌چندین لحظه‌ گوییم چندین ساعت از فاصله زمانی این بهشت و جهنم خارج شده‌اند. و حالا بر تخت روان لازمانی و بی‌مکانی تاب می‌خورند؟ به‌نظر می‌رسد که ما با خواندن کافکا، هدایت و امثالهم، اگر بر موقعیت خود واقعا آگاه باشیم، در نهایت چنین احساسی داریم. نه به آن توهم که چنین نویسندگانی راه نیکبختی را نشانمان می‌دهند و نه بدان دلیل که اینها اصولا دچار نوعی خوشبینی بوده باشند. که اگر چنین بود مثل «جوجه‌تیغی» روبرت والسر دور خود حلقه می‌زدند و دست به نوشتن نمی‌بردند. اشخاص داستان‌های «بوف‌کور» و «قصر» و «مسخ» در نهایت افرادی هستند که پشت مه گرفتار آمده‌اند و راه خروج نمی‌یابند. هم آنها این را می‌دانند و هم ما به‌عنوان خواننده این را به‌عینه می‌بینیم. با این‌همه، ما نیز اگر که احساس گم‌گشتگی داشته باشیم، به‌دنبال آنها در همان جاده‌های مه‌آلود راه می‌افتیم. می‌دانیم که آنها ما را به جایی راهنمایی نخواهند کرد. ولی یقین به اینکه از این به بعد اشخاصی، با ما -‌در این‌سو و آن‌سوی ما- و حتی در پیشاپیش ما در مه حرکت می‌کنند و احساس اینکه، از این به بعد، ما دیگر ناچار نیستیم در مه درون و پیرامون خود تنها باشیم، وادارمان می‌کند که راه را ادامه بدهیم. و ما، دقیقا به این دلیل که چنین اشخاصی را می‌بینیم، با خود می‌اندیشیم که شاید راه را، آنچنان که تا به‌حال تصور می‌کردیم، گم‌ نکرده باشیم. و از فکر اینکه به راهی رسیده‌ایم، یا حتی به بیراه‌هایی که اشخاص دیگری همچون ما حضور دارند و ناچار نیستیم زخم‌های درون را به تنهایی تحمل کنیم احساس نوعی خوشبختی، احساس بارقه‌ای خوشبختی می‌کنیم. و در این حالت، چه‌بسا در پشت همان مه نیز جرقه‌ای، جرقه‌هایی از نور، هرچند موقت، پیدا کنیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.