|

از هزاران؛ یک نفر اهل دل‌اند

شاهرخ تویسرکانی

تنها ادیبان و دولتمردان کشور فرانسه نیستند که هنر را به خدمت اخلاق گماشته‌اند و برای آن از سال‌ها قبل جایزه‌ای و نشانی را به اهالی فرهنگ و هنر در تمامی جهان اختصاص داده‌اند. این عقیده همیشه و همه جا در طول تاریخ و در ذات انسان‌های فرهیخته و پیشرو وجود داشته است. کنفوسیوس چینی که شش قرن پیش از مسیح می‌زیست، ارزش هنر را در خدمت به انسان و بشریت می‌دانست. افلاطون یونانی هم چهار قرن پیش از میلاد درباره خاصه شعر و موسیقی چنین عقیده‌ای اظهار کرده و پس از او ارسطو در این باب تفصیلی داده و گفته است که کار موسیقی و نمایش «تزکیه نفس» باید باشد. در عصر حاضر نیز بعضی از نویسندگان مشهور بر این عقیده بوده و هر یک به شیوه خویش بحثی در این باب کرده‌اند. از همین کشور فرانسه متفکر و نویسنده قرن هجدهم دیدرو می‌گوید: «هر آزاد‌مردی که قلم به دست می‌گیرد باید همت بر آن بگمارد که عفاف را محبوب و فسق را منفور سازد.» لئوی تولستوی روسی (قرن نوزدهم) که نویسنده‌ای اخلاقی و مذهبی است وظیفه هنر را بیان برابری و برادری می‌داند و عقیده دارد «که غایت هنر نیل به زیبایی و لذتی که از ادراک آن حاصل می‌شود نیست، همچنانکه غرض از خوردن، لذت ذائقه نمی‌باشد. به وسیله هنر می‌توان عواطفی را به دیگران القا کرد. خوبی و بدی آثار هنری بسته به نوع عواطفی است که القا می‌کنند و مشخص خوبی و بدی عواطف حس خیر و شرست که در هر زمان همه مردمان در آن اتفاق دارند. پس به وسیله هنر می‌توان خصال عالی اخلاقی را که امروز به‌ندرت دیده می‌شود، در همه افراد جامعه ایجاد کرد و آنگاه هنر مایه تعالی روح و در نهایت پیشرفت بشریت خواهد شد.» گذشته از فلاسفه و ادیبان دیگر کشورها، از شاهنامه استاد توس مثال بیاوریم که در ادبیات فارسی از آن بهتر مثالی نخواهیم یافت. فردوسی شما را وامی‌دارد که دلاوری رستم، عفاف و وفاداری منیژه و مردانگی بیژن و قیام کاوه را برای دفع ستم بی‌آنکه خود متوجه باشید، بستایید. همه هنر او در این است که می‌تواند چنین حس ستایشی در شما ایجاد کند نه آنکه بر جایگاه وعظ و خطابه برود و اندرزهایی در بیان اصول مسلم اخلاقی به شما تحویل دهد! با این وصف می‌توان گفت: هنرمندان با هنر خود، در شکوفایی روح و روان و بهزیستی انسان‌ها، نقش موثری را برعهده گرفته‌اند. هنر ناب و انسانی می‌خواهد خلأ رستگاری انسان معاصر را پر کند، جراحت جنگ‌ها و بی‌عدالتی‌ها را پانسمان و بی‌خویشتنی انسان را درمان کند. هنر همان داروی غمزدگی و پریشان‌حالی است؛ چه در تخیل و تغزل حافظانه در مقام «کلمه»، چه در تار و اوتار در مقام «نت» و چه از حنجره خوش‌لحن و «داوودی» در مقام «آواز». قافله اهل عمر می‌گذرد، توفان تقدیر هرنوع ردپای پرفریب را در این سیاره خاکی پاک (محو) می‌کند، جز نشانه‌هایی آسمانی بر زمین که متعلق به سفیران روشنایی و رستگاری است و هنرمندان شریف، بی‌هیچ شکایتی رخ‌به‌رخ شعبده‌بازان زر و زور، زیور زندگی انسان را جلا می‌دهند. در بررسی‌های تاریخی درمی‌یابیم که: اسکندر مقدونی با زبان شعر، نیمی از جهان آن روز را به آتش و خون نکشید. مغول‌ها با زبان موسیقی، مزرعه بشر بی‌پناه را درو نکردند. غرب با لشکر هنرمندان، ویتنام را شخم نزد و از بمبی که هیروشیما و ناکازاکی را خاکستر کرد، فواره الفبای عشق به آسمان برنخاست و در این عصر؛ مگر نه اینکه، «گروه‌های بیگانه ساخته» با داس داعش و غیرداعش در عراق، افغانستان، سوریه و بوکوحرام هرروز صدهانفر را با پیچیده‌ترین سلاح‌های پیشرفته که نتیجه به‌اصطلاح علم و دانش گروهی از انسان‌های جهان معاصر است، قتل‌عام نمی‌کنند؟ اما می‌پرسیم کجای تاریخ خوانده‌اید که هنرمندان با همنوعان خود چنین کرده باشند. در چنین شرایطی از اوضاع سیاسی و فرهنگی دنیای معاصر، فرهیختگان و اندیشمندان فرانسوی (که کشورشان به عنوان مهد فرهنگ و هنر مدرن شناخته شده است) در سال1997میلادی برای تشویق و تایید آن‌دسته از هنرمندانی که در سراسر جهان به خدمت تعالی فرهنگ و هنر جامعه بشری درآمده‌اند، دست به کار پایه‌گذاری اهدای نشان‌هایی شدند که به‌این وسیله شاید بتوانند به آن هنرمندان ادای احترام کنند. تاریخچه و درجات )نشان‌ها( بنا بر تعریف، نشانِ هنر و ادبیات فرانسه به کسانی داده می‌شود که به دلیل «آفرینش‌شان در عرصه هنر و ادبیات یا سهم‌شان در اشاعه هنر و ادبیات در فرانسه و جهان» مقام شاخصی دارند. از همین‌رو نیز و به این دلیل ساده است که نشان صرفا ملی نیست و بین‌المللی هم هست، این نشان، تنها نشان در میان نشان‌های فرانسه است که علایم ملی فرانسه را نه در رو که در پشت خود دارد تا تاکید مجددی بر ارجحیت وجه بین‌المللی نشان بر وجه ملی آن باشد. این نشان به پیشنهاد وزیر آموزش، جوانان و ورزش و وزیر هنر و ادبیات فرانسه در سال1957میلادی بنیان گذاشته شد و آندره مالرو، نویسنده بزرگ فرانسوی که یک‌سال بعد وزیر فرهنگ ژنرال دوگل شد، درباره آن نوشت: «مدالی که همه نویسندگان و هنرمندان و آفرینشگران، آرزوی گرفتن آن را دارند.» این نشان دارای سه‌منصب است که از پایین به بالا عبارت‌اند از شوالیه، صاحب‌منصب (آفیسر) و فرمانده (کامندر). مراسم اعطای نشان برای فرانسویان در تابستان و برای غیرفرانسویان در پاییز اتفاق می‌افتد. تنها کسانی می‌توانند شوالیه شوند که 30سال تمام داشته و به محرومیت از حقوق اجتماعی محکوم نشده باشند. شرط دریافت دومنصب بالاتر، گذشت حداقل پنج‌سال از نصب به منصب قبلی یا اثبات لیاقت‌های جدید فرهنگی است. البته این شرط فقط برای فرانسویان است و شامل دارندگان نشان از ملیت‌های دیگر نمی‌شود. از سال1997 به این‌سو، هرسال و در کل جهان، حداکثر 450نفر عنوان شوالیه، حداکثر 140نفر عنوان صاحب‌منصب و حداکثر 50نفر عنوان فرمانده را دریافت کرده‌اند که از این عده، دوسوم فرانسوی و یک‌سوم از سایر ملیت‌های جهانند. بنابراین این نشان از نشان نخل‌های آکادمیک که (حدود 12هزار نشان در سال است) بسیار گزینشی‌تر است که تاکنون آن را ایرانیان بسیار متعددتری از زنده‌یاد رضا سیدحسینی گرفته تا لیلی گلستان و از داریوش شایگان گرفته تا بسیاری از استادان دانشگاه دریافت کرده‌اند. نشان‌ها توسط شورایی متشکل از هفت‌عضو حقوقی (دبیرکل نشان، سه‌مدیرکل میراث فرهنگی، آفرینش هنری و رسانه‌ها و صنایع فرنگی، نماینده کل زبان فرانسوی و زبان‌های مردم فرانسه، سربازرس امور فرهنگی و رییس مرکز ملی سینما) و هشت‌عضو حقیقی، یعنی هشت‌شخصیت فرهنگی اعطا می‌شود که وزیر فرهنگ دولت فرانسه آنها را برای مدت سه‌سال نصب می‌کند و اعضا نمی‌توانند بیش از دودوره عضو شورا باشند. هرکسی و حتی خود شخص متقاضی می‌تواند هرکسی را برای دریافت نشان پیشنهاد کند، اما تصویب نهایی با این شورای 15نفری است. در ایران از سال‌ها قبل ده‌هانفر از هنرمندان، نویسندگان و اساتید دانشگاه‌های کشورمان به دریافت این جایزه مفتخر شده‌اند که آخرین آنها استاد حسین علیزاده است که با انتشار نامه‌ای ضمن ستایش از دولتمداران فرانسوی و توجه خاص آنها به فرهنگ و هنر در سطح جهان از دریافت این نشان خودداری کرد. علیزاده در نامه خود آورده است: «هنر فراتر از هرمرزی حکایتی است آشنا برای هرانسان؛ پیام‌آور عشق، صلح، دوستی، برادری و برابری. نقشی است تا ابد برای هردلی که می‌تپد در دیار من و دیاری دگر. هنرمند در دیار خود ساخته می‌شود تا بپروراند جهانی را.» علیزاده در ادامه این نامه تاکید می‌کند: «نغمه عشق و محبت و سپاس از دیاری دگر با عنوان و معنی خاص. نه در ستایش من، بلکه در ستایش هنر و هنرمند و چه زیباست نام ایران بر بال هنر، در پرواز از دیاری به دیاری و از مردمی به مردمی. اگر سیاهی جنگ و کینه و نابرابری در دنیای قدرت حاکم است، نغمه‌های عشق در دل مردم جهان فراتر و با قدرتی جاودانه نیز حاکم است. اگر سفیر سیاسی و فرهنگی کشور فرانسه، هدیه ملت با فرهنگ فرانسه را به سینه هنرمندان بزرگ ما نصب می‌کند، آن را ارج می‌نهیم و ما نیز ستارگان پرافتخار تاریخ خود را ستایش می‌کنیم. شاید اگر در دیار ما توجه و درک از هنر والای موسیقی همان‌طور که نزد مردم است، نزد مسوولان- که باید خدمتگزاران تاریخ و فرهنگ و هنر باشند- می‌بود، یک هدیه و عنوان غیرخودی این همه انعکاس نداشت. وقتی در فضای هنری نور کافی نباشد، چراغی خورشید می‌شود و اما من ضمن قدردانی از مسوولان کشور و سفارت فرانسه، به احترام مردم هنرپرور و هنردوست ایران، به نام حسین علیزاده قناعت کرده و تا آخر عمر به آن پیشوند یا پسوندی نخواهم افزود.» اما حسین علیزاده کیست؟ ما کی هستیم؟ چی هستیم؟ بیان این نکته بسیار دشوار است. اما به آسانی می‌توان گفت که «چه نیستیم؟» اروپایی نیستیم، آفریقایی نیستیم، آمریکایی نیستیم، نه همان زبان ما، بلکه حتی جنبش سر و دست ما و نگاه ما و «اندیشه» ما از آنچه جز ایرانی است، جداست. این «اندیشه» که «منم» به قرن‌های گذشته و تاریخ و فرهنگ کهنسال این دیار برمی‌گردد، ما فردوسی، سعدی و حافظیم. ابوعلی‌سینا، ابوریحان و فارابی و... هستیم. به همین دلیل از متولیان فرهنگ و هنر این دیار انتظار داریم بیش از آنچه تا امروز انجام شده است، نسبت به فرهنگ و هنر و هنرمندان این سرزمین اهورایی توجه و التفات بیشتری داشته باشند. چنان‌که گفته‌اند: «اگر می‌خواهی پس از مرگ فراموش نشوی یا چیزی بنویس که قابل خواندن باشد یا کاری کن که قابل نوشتن باشد.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.