|

یادی از یک «مُعین‌البکا»

ما و «عمو هاشم»

فرزانه ابراهیم‌زاده

چند سال پیش وقتی برای اولین بار نام هاشم فیاض را شنیدم که داشتم روی موضوع تعزیه کار می‌کردم. یکی از تعزیه‌خوانان گفت برای دیدن تومارهای تعزیه خوب است به سراغ عموهاشم بروی. عمو هاشم آخرین نسل از معین‌البکاهای تکیه دولت بود. بعدها او را در تعزیه «حر» به کارگردانی ناصر تقوایی در نقش معین‌البکا دیدم؛ پیرمردی که در کنار صحنه نشسته بود و تومار تعزیه را در دست داشت. شنیده بودم تعزیه حر یکی از بهترین مجالس تعزیه اصلی است و بهترین تومارش هم همان تومار میر عزا بود که دست هاشم فیاض بود. این همان تعزیه‌ای بود که برای ثبت در یونسکو تقوایی از آن فیلم ساخت؛ فیلم نسخه استاد در دست شاگرد. آخر هاشم فیاض زیردست میرعزا تربیت شده بود. فیلم تقوایی هر چند به درد ثبت تعزیه نخورد و قدیمی‌ترین گونه نمایش ایرانی در زمان حیات هاشم فیاض در فهرست جهانی ثبت نشد اما یک سند زنده ماند از حضور عمو هاشم در کنار تعزیه؛ مانند روزشمار شبیه‌خوانی به روایت او که به کوشش داوود فتحعلی‌بیگی منتشر شده است، خاطراتی از سال 1327 تا سال 1382 که عموهاشم آنها را در در دفترچه‌ای ثبت کرده و این دفترچه علاوه بر ثبت تاریخ اجراها شامل خاطرات، حوادث، گرفت و گیرهای تعزیه‌خوانی و گفت‌وگوهایی است که با همکارانش داشته است و به کوشش داوود فتحعلی بیگی در گفت‌وگویی که در همین کتاب منتشر شده بخشی از این خاطرات را مرور کرده است. لابه‌لای یادداشت‌های هاشم فیاض می‌توان محله‌ها و تکیه‌هایشان و وقایع سیاسی را که در این سال‌ها رخ داده، دنبال کرد. در خلال این خاطرات است که می‌شود فهمید روزگار تعزیه بعد از ممنوعیت دوره پهلوی اول که باعث شد تکیه دولت برای همیشه به فراموشی سپرده شود، چه سرنوشتی پیدا کرده است. او تعریف کرده: « «سردار سپه که بود تعزیه بد نبود. همچین که اومد رو کار، کم‌کم بنا کرد بی‌مزه‌بازی درآوردن. محرما تکیه‌ها رو جمع کرد و گفت تکیه‌ها‌رو خراب کردن و همه رو ور داشتن مدرسه کردن. من یادمه در تهرون تا حتی در دهاتا چه تکیه‌هایی بود، چه تالارهایی بود، چه چادرهایی بود، همه‌رو ورداشت مدرسه کرد و همه از بین رفت. یه مشتم وقفیات بود همه‌رو بنا کرد خوردن و جمع کرد. » او که خودش جزو مخالف‌خوان‌های تعزیه بود بخشی از خاطراتش به برخوردهایی که مردم در روستاها و شهرها با مخالف‌ خوان‌ها داشتند، اختصاص دارد. یادم است از خودش شنیدم که یک‌بار در یک روستا به خانه‌ای رفته بود اما صاحب خانه او را به خاطر نقش شمر از خانه بیرون کرده بود. اما هاشم فیاض با دلش تعزیه‌ می‌خواند و برای همین تا سال‌های پایانی زندگی‌اش دست از این هنر نکشید و آن را ادامه داد. هاشم فیاض یکی از بزرگ‌ترین استادان تعزیه‌های غریب و مضحک بود. این را داوود فتحعلی‌بیگی هم می‌گوید و آنطور که در این کتاب هم نوشته در ایفای نقش مضحک سرآمد بوده است: «در تعزیه خروج مختار چند نقش می‌پوشید با جلوه‌های مختلف. تعزیه خروج مختار را پس از گردآوری متون مختلف به چهار بخش تنظیم کرده بود. در مجلس اول ایاز شبگرد را می‌خواند. یک نیم ماسک پلاستیک به صورت می‌زد و یک شیشه پلاستیک به کمر می‌بست. این هیات و هیبت حکایت از آن داشت که عناصر مضحکه را خوب می‌شناخت.» او در مجلس خروج مختار نقش جاسوس لال را بازی می‌کرد و در مجلس دیگر ابن‌سعد می‌شد که در لباس زنانه قصد فرار دارد و در تعزیه دوطفلان مسلم، حارث می‌شد. او تعزیه را به خارج از مرزهای ایران برد و در آوینیون، تعزیه اجرا کرد. هاشم فیاض در دوره‌ای از زندگی به جمع‌آوری تومارهای تعزیه پرداخت. بخش زیادی از این تومارها توسط خانواده‌های تعزیه‌خوانان به فروش رفته بود. فیاض یکی از بزرگ‌ترین مجموعه‌های اسباب‌های تعزیه را گردآورده بود که می‌توانست و هنوز هم می‌تواند یک موزه کامل را برای این هنر اصیل ایرانی فراهم کند. اما ساخته نشدن موزه تعزیه باعث شد تا خانواده‌اش این اسباب را بین خودشان تقسیم کنند. این یکی را از داوود فتحعلی‌بیگی شنیدم. آخرین تعزیه‌ای که هاشم فیاض در دفتر تقویمش ثبت کرده و در این کتاب آورده شده است مربوط است به سال 1382. هاشم فیاض در این یادداشت خیلی کوتاه نوشته است: سوگواری تعزیه در تفرش بود. کاهور ارمنی را خوندیم. تعزیه ندیده بود. امسال انشاءالله می‌خوام برم قزوینم یه تعزیه ندید بخونیم برا قزوینی‌ها.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.