علاءالدین قاسمی، شهادتخوان تعزیه در گفتوگو با «شرق»:
در «منهتن» تعزیه اجرا کردیم
رضا آشفته
هنوز صدای شهادتخوانیهایش از خیابانهای رُم، پاریس و نیویورک به گوش میرسد، مردی که به اعتبار تعزیهخوانیاش در دوفیلم مهم «نگاهی به تعزیه» عباس کیارستمی (2003) و «تمرین آخر» ناصر تقوایی (2004) نقشآفرینی و جهانیان را بیش از پیش با «روز واقعه» آشنا کرد. علاءالدین قاسمی، شهادتخوان نامآشنای تعزیه است که در سریال شبدهم حسن فتحی و کلاهپهلوی ضیاءالدین دری هم بازی کرده. با او در آستانه اربعینحسینی همسخن شدیم: نقش «شهادتخوان» در روند تعزیه ایرانی چه جایگاهی دارد؟ تعزیه سیر تکاملی دارد. برخی تعزیهخوانان از کودکی و نوجوانی و برخی حتی از جوانی وارد این هنر میشوند. آنها ابتدا نقشهایی کوچک میخوانند مثل سکینهخوان؛ کمی بزرگتر که میشوند، «قاسمخوان» میشوند و جوانتر که شوند، «علیاکبرخوان». «شهادتخوان» در تعزیه حرف اول را میزند چون همه این مسیر را گذرانده است. درست مثل اینکه شاگردی از کلاس اول تا دکترا پیش رفته باشد. کسی که میتواند آواز بخواند در نهایت شهادتخوان میشود، اما اگر نتواند بخواند، میشود «مخالفخوان». ویژگیهای یک شهادتخوان با توجه به حساسیت
نقش چیست؟ اول اینکه موسیقی، نقشی اساسی در تعزیه دارد. باید تعزیهخوان با موسیقی آشنایی داشته باشد. دوم بدن چالاک و انعطاف بدنی (استیل) برای این نقش نیاز است. سوم داشتن چهره جذاب است. چهارم باید بتواند آواز بخواند. برخی، موسیقی را در کلاس و نزد استاد میآموزند و برخی هم به شیوه گوشدادن. کسی که موسیقی را کامل نشناسد تعزیهخوان میشود اما نه تعزیهخوان برجسته. خودتان از چه زمانی «تعزیهخوان» و چندسال است «شهادتخوان» شدهاید؟ 54سال تجربه تعزیهخوانی دارم. از این مدت 30سال هم شهادتخوان بودهام. در این 30سال این نقش چه مفهومی برایتان یافته؟ پشت این نقش، امامحسین(ع) است. کسی که پا به تعزیه میگذارد باید عاشقش باشد. عاشق نباشی، نقش را باور نمیکنی. این باور نقشخوان است که منجر به باور تماشاگر میشود. برای مثال بارها مردم گفتهاند که ما حضرتعباس و مسلم را ندیدهایم اما تصورمان همین تعزیههایی است که شما بازی میکنید. جالب است که ما چنین تصور و باوری ایجاد کردهایم. اگر ما امامحسین(ع) را باور نکنیم، نمیتوانیم با تماشاگر ارتباط برقرار کنیم. اما زیباتر این است که
داریم برای امامحسین سوگواری میکنیم. با آنکه مردم از ما دعوت میکنند، حتی دستمزد به ما میدهند و دستمزد خوبی هم میدهند؛ اما هدف، سوگواری است. آیا خاطرهای هم از شهادتخوانی دارید؟ خاطره که زیاد هست اما یکی از آنها مربوط به افتادنم از اسب است. افتادم و پایم شکست و حتی گفتند و خواستند آن را قطع کنند اما خودش خوب شد. این معجزهای است که در تعزیه با چشمم دیدم. چنین چیزهایی شاید غلوآمیز باشد برای همین ترجیح میدهم دربارهشان خیلی حرف نزنم. الان از همه هم سالمترم. از این اتفاقات خوشایند بسیار است. اگر دوباره به دنیا بیایید باز هم شهادتخوان خواهید شد؟ صدبار هم به دنیا بیایم اول خواهان تعزیهام و بعد زندگی؛ زیرا تعزیه خود زندگی است. در روزهای اربعین چه نوع برنامههایی متناسب با تعزیه برگزار میشود؟ چندسالی است که در قودجان از اربعین تا شهادت امامرضا(ع) مراسم بزرگی برگزار میشود. قودجان در گلپایگان واقع است و بهنوعی المپیک تعزیه در این 10شب برگزار میشود هرروز 40 تا 50هزارنفر پای تماشای تعزیه مینشینند. آنجا تعزیه مفصلتر و قابلقبولتر است. حتی شبها نیز
مراسم خاص خودش برگزار میشود. در این مراسم آدمهای سرشناس و دولتمردان هم حضور می یابند سالگذشته آقایلاریجانی آمده بود. مدیریت آنجا هم با مرتضی خوانساری است. آنجا بهترین تعزیهها اجرا می شود و همه نوع امکاناتی هم برای اجرایش دارند؛ از اسب گرفته تا هرچه بخواهی. اما در تهران چنین نیست. چرا در تهران نیست؟ شما که سریال شبدهم حسن فتحی را دیدهاید. از زمان رضاشاه و محمدرضای پهلوی تعزیه را قدغن کردهاند. این خودش باعث شد که تکیهها در تهران تعطیل شود و تعزیه، بیرونق. آیا در ایام اربعین همان نسخ مشهور دههاول محرم اجرا می شود؟ بله، همان نسخههاست. در تهران نسخههای «میرعزا» را میخوانند و در آنجا هم همینهاست. نسخه ویژه اربعین هم داریم؟ بله، نسخه پشیمانی یزید برای اربعین است چون در چهلم امامحسین(ع) است که او پشیمان میشود و اهلبیت امام را آزاد میکند که از شام به کربلا و بعد به مدینه بروند. خودتان هم به قودجان رفتهاید؟ بله، مدت 30سال بود که به آنجا میرفتیم تا سال72. پس از آن بهدلیل مشغله زندگی نتوانستیم برویم. اهل
گلپایگان هستید؟ نه. من اهل طالقانم که در گذشته، از زمان کودکی هرسال برای اجرای تعزیه به قودجان دعوت میشدیم. ما به همراه شادروان سلیمانی، شادروان خوشضمیر و... به آنجا میرفتیم. اکنون تکتک دعوت میشوند شاید اینطوری برایشان راحتتر باشد. از اجرای تعزیه در کشورهای دیگر و همینطور بازی در فیلمهای عباس کیارستمی و ناصر تقوایی درباره تعزیه بگویید. اولین سفرم سالهای70 و 71 به جشنواره آوینیون فرانسه بود. این خود سرآغازی برای دعوت از سوی کشورهای دیگر شد. 79 به مدت یکماه در پاریس اجرا کردیم. همچنین 40 شب به نیویورک رفتیم و در منهتن تعزیه اجرا کردیم. این برنامه با استقبال کمنظیری همراه شد. بعدها به دعوت وزارت ارشاد به روهر آلمان رفتیم و 10شب تعزیه اجرا کردیم. سال82 با عباس کیارستمی به رم، پارامو، میلان و چندشهر دیگر ایتالیا رفتیم. حتی برای اکران فیلم کیارستمی به انگلیس دعوت شدیم که نتوانستیم برویم. در فیلم تعزیه تقوایی هم نقش «حر» را ایفا کردم و برای ثبت جهانی تعزیه بازی کردهام. امروز وضعیت تعزیه در تهران چطور است؟ خدا را شکر در تهران امسال هم شهرداری و فرهنگسراها با
یک برنامهریزی فرصتی دادند تا گروههای بسیاری فعال شوند. ما امروز انجمن تعزیه داریم که بیش از دوهزارنفر عضو دارد. بنابراین تعزیه دوباره دارد جدی گرفته میشود. برنامه جدیدتان چیست؟ امسال با همکاری سازمان میراثفرهنگی و استانداریها قرار است در نطنز تعزیه حضرتابوالفضل (ع) را اجرا کنیم و تکیهای در آنجا ثبت جهانی شود. این برنامه روز 48 (28صفر) اتفاق میافتد. و آرزوی قلبیتان برای تعزیه؟ امیدواریم پس از سالها که تکیه دولت خراب شده، جایش یک مرکز فرهنگی بزرگ و چندمنظوره برای اجرای تعزیه و همچنین نقالی و پردهخوانی احداث شود و در آن نمایشگاه و موزه هم برقرار باشد. این مکان فرهنگی میتواند گردشگران ایرانی و خارجی را در طول سال جذب کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.