خوانش برهانیمرند از «مرگ فروشنده» میلر
نبشقبر گذشته
ستاره جاوید
وقتی کشتزارهای گندم جای خود را به آسمانخراشهای سیمانی میدهند، وقتی درختان نارون با تبر تکهتکه میشوند و جای سایهگاه آنها، ساختمانهای بلندمرتبه سیمانی سبز میشود، چه اتفاقی میافتد؟ «مرگ فروشنده» کلید میخورد و یأس بر قلب تکتک آدمهایی که دیرزمانی با خاطره دور این نارونها دنبالبازی میکردند چیره میشود. خوانش نادر برهانیمرند از «مرگ فروشنده» آرتور میلر، تجسم چنین یأسی است که بعد از غلبه شهوت سودطلبی تجاری، بر پیکره ذهن و روح آدمها چیره میشود؛ سودطلبیای که مستلزم زیان دیگری است. برهانیمرند با خلق نمایشی رئال در فضایی سوررئال و انتزاعی کوشیده با بازیگرانش، راوی اندوه بیپایانی باشند که نه از بیارادگی آدمها در مقابل نیروهای مافوقبشری همچون سرنوشت ناشی میشود بلکه حاصل بیتدبیری آدمها و میل سیریناپذیرشان به «بهدستآوردن» است. اندوهی که ساکنان خانه بینارون لومان بهویژه «ویلی لومان» با بازی خوب «حمیدرضا آذرنگ» به آن دچار هستند، اندوهی است که مختص جامعه آمریکا نیست و مشابه آن را بیهیچ تلاشی برای جستوجو، میتوان در جامعه خودمان و حتی در برخی نزدیکانمان بهکرات دید؛ جامعهای که در حال گذار
به دورانی است که میتوان از آن بهعنوان دوران کرسیگری پول و ثروت بر روابط انسانی نام برد؛ دورانی که اگر مختصات روابط انسانی ما بهطور کامل در موجهای سینوسی پول و سرمایه تعریف نشود، متاسفانه بیتاثیر از آن هم نخواهد بود. مرگ فروشنده برهانیمرند بیهیچ تعارفی از جامعه ایرانی میگوید که به همان آفتی دچار شده که جامعه 40سال پیش آمریکا با آن دستوپنجه نرم میکرده است. درواقع روایت همذاتپندارانه برهانیمرند از مرگ فروشنده میلر برای تماشاگر ایرانی، اصلا تداعیگر فضای بهشدت آمریکایی نیست. درواقع فضایی که گروه تئاتر معاصر در طول دوساعت نمایش درونی و لایهلایه با پاساژهای حسی تمرینشده، برای تماشاگران ایرانی روایت کردهاند، فضای غریبانهای نیست؛ فضایی که اتفاقا برای تماشاگر ایرانی ملموس و آشناست. لیندا، همسر ویلی که با بازی روان و مسلط نسیم ادبی همراه است، نهتنها فقط تجسمبخش شخصیت یک زن کاملا آمریکایی نیست بلکه نمادی از زن وفادار، خانوادهدوست، همسرپرست و زحمتکش ایرانی است که تمامیت خود را به پای شوهر میریزد، مرهم خستگیهایش میشود و در انتها، در پسزمینه ذهنی پسرش که در نوجوانی شاهد خیانت پدر بوده، تبدیل
میشود به قربانیای که فدای زنبارگی و هوسبازی پدر شده است. آنچه خوانش جدید گروه تئاتر معاصر را از سایر روایتهای تاکنون رویصحنه رفته مرگ فروشنده متمایز میکند، نه در شیوه پرداختن سمبلیک، لایهلایه و انتزاعی متن مستتر است که اتفاقا خیلی هم خوب از آب درآمده و بازیهای چندلایه و تمرینشده بازیگران را تکمیل کرده بلکه در برداشت متفاوت و همذاتپندارانهای است که برهانیمرند و بازیگرانش از این نمایشنامه آوانگارد و معترضانه دارند. به این معنی که اعتراضی که لومان با انتخاب مرگ نابهنگام و خودکشی بافرجامش، به جامعه بهشدت سرمایهدار آمریکا میکند از جنس اعتراضهایی است که ما هم در سالهای اخیر شاهدش بودیم؛ مرگهای خودخواستهای که از ناتوانی آدمها در تسلط بر زندگی خود روایت میکنند و حاصل یأس و اندوهی عمیق و یک افسردگی بیپایان از زندگی کسانی است که هرشب خود را محاکمه میکنند و فکر گذشتههای پرازاشتباه و خطا، لحظهای آرامشان نمیگذارد. لومانی که آذرنگ بازی کرده، از جنس چنین آدمهایی است؛ آدمهایی بهشدت ترحمبرانگیز و غمگین که همهکس را مقصر زندگی خود قلمداد میکنند الا خودشان. بازی خوب و بیان تکنیکال آذرنگ با آن
تکیهکلام دلنشین«شببخیر»گویانش که در این نمایش بار معنایی عمیقتری از واژهها را متحمل شده و سمبل فرافکنی و گریز لومان از موقعیتهای سخت و پیچیده زندگی خانوادگی است همراه با روایت موازیای که برهانیمرند در کارگردانی بازیها و میزانسنها و طراحی صحنهها و طراحی نورها به خدمت گرفته، همه به بازی تکتک بازیگران کمک کرده و سبب شده مجموع کار گروه، چینش متناسب و مقبولی از کار درآید. ایفای نقش مقابل آذرنگ، برعهده نسیم ادبی است؛ بازیگر توانای تئاتر که در سالهای اخیر پرکار ظاهر شده و در انتخاب نقشها و ارایه بازیها کوشیده راوی رئالی از نقشی باشد که برعهده گرفته است. آنسوتر بازی انتزاعی و طنازانه حمیدرضا نعیمی که هرازگاهی در پارانویای ذهن لومان متبلور میشود و لایههای درونی بیشتری را از گذشته پرسوناژ اصلی نمایش برای تماشاگر عریان میکند، خیلی متناسب با فضای نمایش هماهنگ شده است. رحیم نوروزی هم که نقش پسر بزرگ لومان را بازی کرده است، خوب توانسته صورت و بازی را برای شخصیتپردازی پسری که شاهد خیانت پدر به مادرش است و تبدیل میشود به انسانی کاملا مایوس و بیهدف و بهشدت پرخاشگر که از دیدن پدر منزجر است، به
خدمت بگیرد. در کنار طراحی صحنه سمبلیک، انتزاعی و تصویرگرانهای که برهانیمرند برای تکمیل بازیها بهکارگرفته و با استفاده از افکتهای صوتی کوشیده پارانویای ذهن لومان را به مخاطب القا کند، تنها نقدی که میتوان به بازیهای تکمیلکننده بازیگران وارد دانست، بیانهای مونوتن و نسبتا خطی از دیالوگهایی است که با هم ردوبدل میکنند. ما در بازی دیالوگها شاهد تغییر گامهای صوتی بهموازات پاساژهای حسی که بازیگران با اکتها و میزانسنها و بازیها دنبال میکنند نیستیم و بیشترین تنالیته صداها بر فریاد و پرخاشگری پرسوناژها متکی است تا تغییر گامهای صوتی. البته باید گفت نقشهای مکمل دیگر که هریک با انتخاب بجایی از بازیگران همراه است، همه به روایت ماجرا کمک کرده و تماشاگر در تمام مدت نمایش با پارانویای ذهن پرسوناژ اول نمایش، به نبشقبر گذشته دردناکی سفر میکند که فقط حاصل یکچیز است: انتخابهای فردی. اینجا انتخاب است که تعیینکننده سرنوشت آدمها شده و دیگر نمیتوان مسوولیت شکستها و پیروزیهای زودگذر را به گردن شانس یا بداقبالی یا سرنوشت نهاد. مرگ فروشنده، به باور میلر مرگ باشکوهی است ولی در خوانش برهانیمرند از مرگ
فروشنده، به تنهاییای میرسیم که نهتنها باشکوه نیست بلکه میکوشد به تماشاگر با زبان هنر بگوید خود، بازیگر سرنوشت خویشتن است و هیچکس، قربانی نیست. درواقع ما قربانی خودخواهیها و جاهطلبیهای خویشتنیم و مرگ خودخواسته لومان هم سایهگاه باشکوهی برای او نساخت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.