|

روایت بیتا وکیلی، طاهره صمدی و بهار بهبهانی از نقاشی و اجتماع

ما نسل درگیر هستیم

آرزو جعفریان

نمایشگاه گروهی نقاشی «سه نگاه» دربرگیرنده آثار سه نقاش معاصر زن ایرانی است که این‌روزها شاهد برپایی آن در گالری بوم هستیم. بیتا وکیلی، طاهره صمدی‌طاری و بهار بهبهانی هنرمندانی هستند که هرکدام با کارنامه هنری سرشار از موفقیت‌های داخلی و خارجی در این نمایشگاه حضور دارند. بهبهانی با ارایه آثاری از باغ ایرانی، یادمان و رجوعی به گذشته دارد، وکیلی با نگاهی انتزاعی به رخدادهای مختلف در کشورهای اطراف حال این‌روزهایش را در زمان حال به تصویر می‌کشد و صمدی طاری نیز از دنیای تکنولوژی، تنش‌ها و شتابزدگی‌های فردا می‌گوید. «دیروز، امروز، فردا» عنوان دیگری است که می‌توان برای این نمایشگاه در نظر گرفت؛ اما با نگاهی موشکافانه به آثار، سه مولفه زنانه، شرقی و چالش‌برانگیز‌بودن چنان در ٢٠ بوم نقاشی بر سینه گالری بوم نشسته که نمی‌توان به تیتر دیگری فکر کرد. این نمایشگاه تا ١٢ دی‌ دایر خواهد بود. ‌ معماری در آثار هر سه شما جایگاه ویژه‌ای دارد و امروز یکی از موضوعات روزآمد هنر به‌شمار می‌آید. اگر به اخبار 10ساله رسانه‌های دنیا هم نگاه کنیم، صحبت در مورد معماری از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است؛ چون بحث هویت و بسیاری چیزهای دیگر را با خود به‌همراه دارد. معماری در آثار خانم بهبهانی جنبه یادمانی و منتقدانه به فضای دگرگون‌شده امروز دارد؛ شتابزدگی و در بعضی اوقات نابودی معماری در آثار خانم صمدی‌طاری دیده می‌شود و حجمی از فضای کلی معماری که درهم و فشرده است و به مرکزیت کار نیز فشار می‌آورد، در آثار بیتا وکیلی به چشم می‌خورد. از آنجا که هر سه خانم هستید و معنای خانه اولین‌بار در آثار زنان پیشروی فمینیست پیش آمد، در مورد این جنبه کار بگویید؛ اینکه چرا معماری تا این اندازه برایتان اهمیت دارد که در آثارتان اینگونه ظهور می‌یابد؟ بهار بهبهانی: بیش از ١٥سال است که دغدغه من، گذشته و به‌هم‌پیچیده‌شدن ازدست‌رفته‌ها و به جا مانده‌هاست. چه در ویدیوآرت‌ها، چه در نقاشی‌ها این روند را همیشه می‌توان در آثارم دنبال کرد. نمی‌توانم بگویم اتفاقی که در کارهای من افتاده یعنی به‌دنبال نوستالژی‌بودن و دنبال گذشته‌رفتن بعد از جابه‌جایی‌ام از ایران بوده است، چون قبلش هم این برای من مهم بود. اشاره کردید به ‌جا، محل، معماری و خانه؛ فکر می‌کنم همیشه احساس سردرگمی، بی‌جایی و بی‌خانمانی، احساسی کلی بوده که در مورد من از سال‌های آغازین زندگی‌ام حتی قبل از اینکه در زمینه هنر فعالیت کنم وجود داشته. در نتیجه وقتی جغرافیایم را تغییر دادم، احساسم خیلی تغییر نکرد. این احساس بی‌خانمانی و بی‌جایی‌بودن به همه‌جایی‌بودن رسید اما در مورد نقشه‌های معماری خصوصا در مورد کار خودم درواقع جغرافیاست که وارد کار می‌شود و هویتی را تعریف می‌کند. اما این‌دفعه دلم می‌خواست این هویت را نه از چشم خودم و نه از جنسی که می‌شناسم دنبال کنم بلکه از جایی که قرار دارم، بیابم. به این شکل بود که سفرنامه‌های آمریکایی‌ها و اروپاییان را که به ایران سفر کرده بودند خواندم. از طریق این سفرنامه‌ها سعی کردم به جغرافیا، جا و مکان آشنای خودم نزدیک شوم. درواقع این یک‌گذار ١٠ماهه تا یک‌ساله مطالعه من روی معماری بود که ما و غربی‌ها آن را می‌شناسیم و از آن حرف می‌زنیم. می‌خواستم ببینم معماری اسلامی، معماری پیش از اسلام و معماری ایرانی و به‌طور کلی معماری شرقی چه ارتباطی با رفتار اجتماعی و نوع جهان‌بینی یک آدم شرقی و به‌خصوص یک آدم ایرانی دارد، در نتیجه مجبور بودم به ریشه‌ها برگردم تا ببینم که شکل‌گیری و قرارگیری انسانی که در آن چارچوب معماری به نام «باغ ایرانی» قرار دارد جایگاهش کجاست؟ رفتارهای اجتماعی‌اش چیست؟ نوع حرکتش چگونه است؟ نوع رنگ‌هایش چیست؟ نقش راه‌رفتنش در آن باغ چیست؟ آیا کمبود آب و کویربودن تاثیراتی دارد؟ و تمامی این موارد من را برگرداند به گذشته که بتوانم نه‌فقط امروز خود که امروز یک ملت را بیشتر درک کنم و به این فضا نزدیک شوم. درواقع برای من این فضا و معماری شعر است. بیتا وکیلی: بی‌جایی و بی‌مکانی در مورد آثار من هم صدق می‌کند. از نظرم این یکی از وجوه مشترک نمایشگاه «سه نگاه» است که در آثار هرسه ما دیده می‌شود. درواقع هرکدام از ما بی‌جایی و بی‌مکانی در فضا را با نوع نگاه و تعریفمان بیان کردیم. اما در مورد آثار من انبوه تراکم فضاهای معماری به چشم می‌خورد چون در آغاز، آثارم جا و مکان داشت. در نمایشگاه قبلی‌ام سفری به نیویورک داشتم، فضای منهتن برای من پرتراکم و متخاصم بود. به‌خصوص وقتی برای اولین‌بار در آن فضا قرار گرفتم، احساس کاملا دوگانه‌ای را برایم داشت. وقتی به ایران برگشتم و شروع کردم به تصویرکردن آن احساس، از ساختمان‌ها الهام گرفتم و متریال‌های مختلفی را استفاده کردم که تهاجم، تحمیل، ازدحام و شلوغی را در کنار فضای ذهنی‌ای که در مورد آنجا داشتم و دنیای درونی و آرام خودم نشان دهم. در ابتدا کار از مکان شناخته‌شده‌ای شروع شد اما بعد در روندی تا به اینجا آمد و فضا معناهای مختلفی پیدا کرد. استفاده از فضا‌های معماری در آثار تازه‌ام دیگر به این معنا نیست که نگاهی به جغرافیای خاصی دارم بلکه به‌تصویرکشیدن تضاد دو دنیای ذهنی و پیرامون، دغدغه اصلی من است. طاهره صمدی‌طاری: بی‌مکانی در آثار تازه‌ام تجلی‌های متعددی دارد که آن را می‌توان هم در سطح و هم در بطن آثار جست‌وجو کرد. در کارهای تازه‌ام فضاها ایستا نیستند فیگورها با آنکه مانند گذشته هویت ندارند اما نمایان‌تر شده‌اند اما در این آثار رگه‌هایی از مدگرایی را در پوشش آدم‌هایی که کار می‌کنم به‌کار گرفتم. احساس کردم نمی‌توان چیزی را که هست، نادیده گرفت. آدم‌های من مربوط به عصر حاضرند و رگه‌هایی از مدگرایی در کار به چشم می‌خورد. بی‌مکانی در کارهای من به زبان دیگری بی‌هویتی و بی‌زمانی قلمداد می‌شود. مکان‌های آثارم مشخص نیست که کجاست و هرکسی هم که از من در موردش سوال می‌کند می‌گویم برای آثارم منطقه جغرافیایی و زمان مشخصی ندارم. معماری‌ها در حال نابودشدن نیست، ساختار خودش را از دست می‌دهد و شتاب می‌گیرد. این معماری‌ها بیشتر شبیه موجودات یا قوس‌های اندام‌وار شده که آدم احساس می‌کند شاید جنسش هم سیمانی شده است. موجوداتی نیمه‌ارگانیک در کار هستند و بخشی از فضا شده‌اند و مانند فیگورهای انسانی که در کار وجود دارند آنها هم بخشی از موجوداتی هستند که در حال زندگی‌کردن هستند یا حداقل فضایی که آدم‌ها در آن هستند حجم وسیعی از یک معماری را در برمی‌گیرد که همه‌چیز؛ حتی ذهن، فکر و حس انسان را تحت‌الشعاع قرار داده است. ‌خانم وکیلی در آثارشان به بعد بیرونی ایران نگاه می‌کنند و خانم بهبهانی که سال‌هاست از جغرافیای ما دور هستند به بعد درونی ایران. این نگاه درست است؟ وکیلی: بله، دقیقا همین طور است. این درواقع مساله‌ای گریز‌ناپذیر است و طبیعتا اتفاق می‌افتد. من تجربه سفر خارج از ایران به‌خصوص آمریکا را زیاد داشته‌ام. این ویژگی که در آثار خانم بهبهانی دیده می‌شود را در تعاریف و نگاه دوستان و اقوامی که خارج از کشور دارم، حتی آنهایی که دستی در هنر ندارند و حرفه‌شان نقاشی نیست دیده‌ام. مرور خاطرات و برگشت به گذشته در همه این افراد وجود دارد. این احساسات برای افرادی که خارج از کشورند طبیعی است. گاهی اوقات احساس می‌کنم نسبت به خواهرم که سال‌هاست در آمریکا زندگی می‌کند خیلی بیشتر درگیر مسایل سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی نه‌تنها در سطح ایران بلکه در سطح خاورمیانه و حتی در سطح بزرگ‌تر در سطح کل دنیا هستم. این ویژگی فردی من نیست و در هم‌نسل‌هایم، در افراد مختلف در جامعه و کسانی که حتی در زمینه هنر فعال نیستند زیاد دیده می‌شود. فکر می‌کنم بنابر روند و سیستم زندگی‌ای که در ایران وجود دارد، افراد خیلی بیشتر درگیر مسایل اجتماعی می‌شوند و به‌نوعی مسایل بیرون از دنیای درون به‌شدت روی دنیای درونشان تاثیرگذار است. نمی‌توان آنها را از هم جدا کرد و در دنیای بسته‌ای زندگی کرد و نگاهی به بیرون نداشت. در سال‌های اخیر درگیری افراد بیشتر شده؛ چون تغییرات بزرگی کنارمان اتفاق می‌افتد و دنیای ملتهبی اطرافمان هست که به‌شدت روی کوچک‌ترین قسمت‌های زندگی و دنیای درونی ما هم در سطح بزرگ و هم در فرد فردمان تاثیر‌گذار است و درگیرمان می‌کند. تجربه شخصی من در سفرهایی که داشتم نشان می‌دهد بستگان و دوستانم که در آمریکا زندگی می‌کنند دنیایشان خیلی فردی‌تر و جدا از مسایلی است که ما درگیرش هستیم. ‌انسان امروز در کارهای طاهره صمدی بی‌چهره، مسخ شده و بی‌هویت نشان داده شده. فکر می‌کنید تکنولوژی مقصر است یا نماد این بحران‌هاست؟ صمدی طاری: خُب من مدتی کتاب‌های «سارتر» را می‌خواندم. نقاشی‌هایی کار می‌کردم که رگه‌های اگزیستانسیالیستی داشتند. دو ویژگی فردگرایی و اصالت وجودی همیشه در کارهایم بود. چه در دوره جدید نقاشی‌هایم و چه در دوره‌های قبلی، فیگورهایم همیشه حتی اگر بستر یا فضای شهری را نشان می‌دادم که پر جمعیت بود حالت بی‌هویتی و فردگرایی داشتند. بحث فردگرایی و بی‌هویتی در این مجموعه نه فقط در حال‌وهوا و بلکه در تک‌تک المان‌ها و عناصری که آوردم هست؛ مثلا اشیای چترگونه که همیشه ما را در برابر عوامل طبیعی حمایت می‌کنند در این آثار از کاربرد اولیه‌شان خارج شده‌اند و نوعی هویت دیگری پیدا کرده‌اند. گویی قصد دارند انسان‌ها را به دنبال خودشان بکشند و انسان‌ها به زور دارند اشیای چترگونه را نگه می‌دارند. حال تمامی این المان‌ها، عناصر و تکنولوژی نیروی غالبی است که بر روی تک‌تک موجوداتی که زندگی می‌کنند تحمیل می‌شود؛ انگار که تمامی ذهن و فکرهای انسان‌ها را دربرگرفته‌اند و آنها را به فردگرایی و بی‌هویتی رسانده‌اند. ‌خانم بهبهانی، فضای باغ ایرانی درآثار شما با نوعی کشف و شهود همراه شده و انگار باید از روی این نقشه‌ها دوباره باغ ایرانی را ساخت؟ بهبهانی: شاید خیلی سخت باشد که از نظر بصری بخواهم بگویم مشخصا چه اتفاقی افتاده؛ ولی حتما در راستای آن احساسات و اطلاعاتی که گرفتم و کاری که انجام داده‌ام کنش و واکنشی روی داده است. از نظر زبان بصری، شاید بتوانم در این مورد به لایه‌لایه‌بودن کار اشاره کنم. این آثار از لایه‌های زیادی درست شده‌اند به این معنی که بخش فیزیکی کار برای من قسمتی از مفهوم کار شده است. بنابراین سعی کردم که بخش فیزیکی، زمان و کار اجرایی آن را به‌هیچ‌وجه کوتاه و خلاصه نکنم. این باعث شد در حین اینکه راجع بهش فکر می‌کنم کار کنم. این ترکیب فکر و عمل طولانی تبدیل به مقاربه‌ای شد که مجبور بودم تمام وقت روی آن کار کنم و لایه‌هایی را به وجود آورم که می‌توانم این را بسط دهم به اینکه این لایه‌ها از نظر بصری می‌تواند لایه‌های فکری، برداشت واضح و غیرواضح و درست و نادرست ما از یک اتفاق تاریخی یا از یک واقعیت باشد. ‌چندلایه‌کارکردن و تمرکز طولانی‌مدت روی یک اثر، از ویژگی‌های هنرمندان شرقی است. فکر می‌کنید شرقی‌بودن خاصیت آثار هر سه شما هم هست؟ بهبهانی: بله، من فکر می‌کنم نگاه تغزلی به دنیا نگاه شرقی است. صمدی‌طاری: وقتی نقاش آثار، شرقی باشد حتما تاثیرش را در لایه‌های پنهان کار می‌گذارد. اما در مورد شرقی‌بودن آثارم باید قدری تامل کنم تا متوجه شوم که آیا این آثار شرقی است یا نه. وکیلی: شاید همان‌طور که به‌صورت غریزی آثارمان زنانه است و حسی زنانه را القا می‌کند، حسی شرقی هم در کارهایمان باشد. ما البته اصراری بر آن نداشته‌ایم؛ اما به جهت شرقی‌بودن، اینکه در اینجا به‌دنیا آمده و زندگی کرده‌ایم و پدر، مادر و ریشه‌هایمان شرقی هستند، این تاثیر را گرفته‌ایم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.