روایت « فرمانآرا» از اولین تجربه کارگردانی تئاتر
باید پای اصول ایستاد
فرزانه ابراهیمزاده
فاصلهای که «مردی برای تمام فصول» به صورت یک ایده در ذهن بهمن فرمانآرا شکل گرفت تا اجرای آن در آبان و آذر93، راهی طولانی بود؛ راهی شبیه آنچه سرتامس مور از قبولنکردن حکم طلاق هنری هشتم پادشاه و کاترین آراگن و ازدواجش با آنبولین تا اعدامش در ششجولای1535 در برج لندن طی کرد. او بیش از هشتسال بر تصمیمش برای اجرای این نمایش ایستاد و به نمایش دیگری فکر نکرد و در این زمان، تنها دوفیلم ساخت که فیلم دومی البته در کمتر از چندماه پیش به پایان رسید و به گفته خودش با همه آثاری که او ساخته از «شازده احتجاب» تا «خاک آشنا» و حتی همین نمایش «مردی برای تمام فصول» تفاوت دارد که باید بعد از دیدن، آن را قضاوت کرد. اما او اینروزها همه وقتش را برای «مردی برای تمام فصول» گذاشته است. نخستین کارگردانی تئاتر برای کارگردانی که نامش فراتر از تعداد فیلمهایی است که ساخته است. شاید همین دلیل خوبی بود تا پای حرفهای فرمانآرا درباره این اجرا بنشینیم و از او درباره «مردی برای تمام فصول» بپرسیم؛ نمایشی درباره یکی از مشهورترین شخصیتهای تاریخ انگلستان یعنی سرتامس مور، قاضی و وکیل سرشناسی که ایستادن بر سر اعتقاداتش او را به مرگ رساند
و نامش را بهعنوان قدیسی برای همه فصلها در تاریخ جزیره بریتانیا ثبت کرد و مضمون یکی از شاهکارهای هالیوودی ساخته فرد زینهمان شد که توانست اسکار کارگردانی را برایش به همراه داشته باشد. فرمانآرا هم این نمایش را براساس نمایشنامه طولانی رابرت بولت که دستمایه زینهمان نیز بود، به شیوهای کاملا کلاسیک به صحنه برده است. همین شیوه کلاسیک برای کارگردانی که اقتباس مدرنش از داستان مشهور هوشنگ گلشیری بعد از 40سال، سوالات زیادی را به ذهن آورد. گفتوگو با او، در عصری پاییزی پیش از اجرای «مردی برای تمام فصول» در تالار وحدت در روزی برگزاری داربی مشهور پایتخت در یک روز وسط هفته برگزار میشد و بیشتر کسانی که برای اجرا آماده میشدند، منتظر نتیجه بازی بودند. فرمانآرا که اینروزها کسالت دارد و هر شب بیشتر از سهدقیقه در نقش کاردینال روی صحنه میرود، بدون هیچ مقدمهای بحث را آغاز کرد. در هشتسالی که گذشت بارها خبرهایی از احتمال آمدن مردی برای تمام فصول منتشر شده بود و همیشه دوست داشتیم دلیل اصرار فرمانآرا برای اجرای این نمایش را با مضمون ویژهای که در خود دارد، بدانیم. فرمانآرا معنایش را به مخاطبانش واگذار کرد و درباره
پافشاریاش دونکته گفت و این آغاز مصاحبه بود: «دلیل پافشاری برای اجرای این متن دو موضوع خیلی مهم بود: سرتامس مور بهعنوان مردی برای تمام فصول که نامش به خودش میآمد مردی است که به فصل تغییر رنگ نمیدهد. موضوع مهم در این داستان برقراری قانون بود که در اندیشه سرتامس مور هم است. ما داریم درباره انگلستان قرن۱۶ صحبت میکنیم که کسی هست که میگوید اگر قانون را رعایت نکنیم همه بیپناهیم. این برایم بسیار مهم بود و میخواستم به آن بپردازیم. مساله بعدی اخلاق اجتماعی بود. اینکه به هیچ قیمتی قانع نباشیم تا قابل خریداری شویم. باید وجدان و اعتماد وارد جریان زندگی شود تا چنین موضوعی رخ ندهد. سرتامس مور زیادی بر اعتقاداتش پافشاری کرده است؛ آنقدر که جانش را برسر آنها گذاشت. او نماد همه آدمهای اصولگرای تاریخ است. فرمانآرا این را تایید کرد و آن را اصلا بد ندانست: «اصولگرایی یعنی اینکه شما پای اصول بایستید، هیچ اشکالی ندارد. همه ما میتوانیم اینگونه باشیم. زیربنای خانوادگی براساس اعتقادات است. امروز که ما نگاه میکنیم میبینیم خیلی از این اعتقادات عیب ندارد. من یادم هست که در گذشته وقتی میگفتند پدر کسی دزد است، این باعث
سرشکستگی آن فرد بود. اما الان اصلا نمیگویند طرف دزد است، میگویند زرنگ است. بارش را بسته است. این تغییر مفهوم از نظر اجتماعی و اخلاق چیزی است که اعتقادات را تغییر داده است.» ریچارد مردی است که بعدها در دربار انگلستان صاحب قدرت زیادی میشود و نقشش را در این نمایش هدایت هاشمی بهخوبی بازی میکند. فرمانآرا درباره او میگوید:» ریچارد در این نمایشنامه نمود اینگونه آدمهاست. به او میگویند که حاضری خیانت کنی، میگوید بستگی دارد. واضح و روشن است که این آدم میخواهد ترقی کند. جالب است که در اصل تاریخ هم همه کسانی که همراه با ریچارد هستند کشته میشوند. اما او در ۸۵سالگی در بسترش میمیرد و حتی صدراعظم هم میشود. آدمهایی چون ریچارد در تاریخ جهان کم نیستند اما آنچه برای فرمانآرا جهت نشاندادن به مخاطب ایرانی وجود داشته، این نکتهای بود که به آن اشاره کرد: «برای من، اجرای این نمایش در ایران این مساله را داشت که مابهازای این موضوع را در هیچ مملکت دیگری دنبالش نمیگشتم چون هیچ ربطی به من ندارد. اخلاق بلغاریها به من ربطی ندارد. من به این نگاه میکنم که فرزندم و نوهام در اینجا بزرگ میشوند. وقتی رد میشوم و
بچههای کوچک از مدرسه میآیند میگویم خدا به داد اینها برسد.» زندگی خانوادگی و آینده فرزندان، یکی از موضوعاتی است که همیشه در فیلمهای فرمانآرا نقش مهمی دارد. در این کار کلاسیک هم برای او آنچه به نسل آینده خواهیم داد، مهم بود. او هم مانند خیلی از بزرگان نگران آینده نسل وابسته به اینترنت است: «ما که پشتوانهای داشتیم. چشممان با کتاب عادت داشت و باید خودمان دنبال یادگرفتن میرفتیم. گوگلی نبود که بخواهیم از آن استفاده کنیم. پشتوانه فرهنگی داشتیم. بچههای این دوره و زمانه که همهاش بهدنبال اساماسکردن هستند و اینکه همهچیز را گوگل کنند. ما در دوران جوانانی هستیم که اظهارفضل میکنند و عمق دانششان به اندازه یک وجب است. از همهچیز یکذره میدانند. من فکر میکردم میارزد در این زمان تلاش کنیم و در این دوره یک تئاتر کلاسیک با تمام ویژگیهایش از لباس، اجرا، طراحی و موسیقی را به صحنه بیاورم.» اثری که بدون هیچگونه کمکی مانند سایر کارهای دیگر فرمانآرا به اجرا رسیده بود. برای کسی که سالها مستقل کار کرده این نکته عجیبی نیست حتی اگر یک شب قبل از اجرا، مسوولان سالن از گروه بخواهند تا برای قرارداد، اجاره سالن را هم
به اندازه 85 اجرا بپردازد، او قبول کرده اما معتقد است که این فضا مربوط به همه است و باید همه از آن استفاده کنند: «نمیگویم شما خرج ندارید اما یک بودجه فرهنگی وجود دارد. علت فقر تئاتر این نیست که پولی در کشور نیست، بلکه این دلیل است که علاقهای به سرمایهگذاری در هنر وجود ندارد. به همین دلیل است که بعد از حدود ۴۵سال که از تاریخ تاسیس این سالن گذشته اما مشابهش را در هیچجای ایران نمیبینید. در صورتی که شهرهای ما دیگر کمجمعیت نیستند و شیراز، اصفهان و مشهد بیشتر از پنجمیلیوننفر جمعیت دارند. یعنی تماشاچی هست اما سرمایهگذاری در هنر نیست.» از بیرون اتاق استراحت تالار وحدت، صدای طرفداران یکی از دوتیم پایتختنشین میآید. معلوم نیست شادی گل است یا گلنخوردن. موضوع به بحث هزینههای تولید مردی برای تمام فصول رسیده است و این سوال پیش میآید که چطور ریسک کرده و بهجز رضا کیانیان هیچیک از عوامل این کار غیرتئاتری نیستند. بهخصوص در بخش بازیگری او بازیگرانی را به صحنه آورده که در جایگاه خودشان در تئاتر چهرههای شاخصی هستند. اما اجرای نمایشی در این مقیاس بدون هیچ سوپراستاری برای پرکردن سالن هزارنفری تالار وحدت، کار
را مشکل میکند. اما این موضوع برای کارگردان مردی برای تمام فصول ریسک نیست، او همه بازیگرانش را سوپراستار میداند و میگوید قرار نبوده سوپراستاری بیاورد که کارش را بفروش کند: «کارکردن ما در ایران ریسک است. من در اوج بیماری یک فیلم ساختم که امسال در جشنواره فیلم فجر قرار است به نمایش درآید و در ادامه آن هم این تئاتر را به روی صحنه آوردم. یکی از من پرسید شما از وجههتان نترسیدید؟ یا سوالهایی از این دست. ببینید ریسک مالی همیشه هست، میآید و میرود. اصلا تصمیم نداشتم سوپراستار بیاورم که بیشتر از بازیگران دیگر پول میگیرد تا یک نقش کوچک را بازی کند. میخواستم بچههای تئاتر را بیاورم تا در رویصحنهآوردن این نمایش ما را یاری کنند. طراح صحنه و لباس و سایر عوامل هم تئاتری هستند. چون قرار بود تئاتر به روی صحنه بیاوریم. این آدمها در تئاتر ممتاز هستند. سیامک صفری، سوپراستار تئاتر است. خانم رضوی از ۱۸سالگی روی صحنه بودند. میخواستم تئاتری را روی صحنه بیاورم؛ قرار نبود که از آن نفع مالی ببریم. البته اگر بتوانیم گیشه هم داشته باشیم بسیار خوب است. با این همه میخواستم حرفهای کار کنیم؛ از روز اول با همه قرارداد
ببندیم و پیشقسطشان را بگیرند و بقیه پرداختیها هم سر وقت تسویه شود و نخواهند بعد از آن بهدنبال پولشان بدوند. فرمانآرا قبل از اجرای این نمایش، استرس اجرایش را داشت. خودش این را در نشست مطبوعاتی هم گفته بود که علت اضطراب، در تفاوت مهمی است که تئاتر نسبت به سینما دارد. او عادت دارد از صفر تا صد هر اثری را در دست داشته باشد. اما در تئاتر، از لحظهای که آغاز میشود دیگر هیچ ارادهای برای کارگردان نیست و همهچیز خارج از اراده اوست؛ اتفاقی که در گفتوگو هم میافتد و گاهی دو طرف آن را به سمت دیگری میبرند. اینبار با سوال درباره صحنه، این اتفاق افتاد. او گفت که دکور مدرن برخلاف فضای کلاسیک نمایش پیشنهاد منوچهر شجاع بوده است. همه اتفاقهای این نمایش روی پله میافتد؛ این نکتهای است که کارگردان نمایش هم بهعنوان نقطه قوت طراحی صحنه میداند: «در همه اجراهای این نمایشنامه خانهای اشرافی میبینیم که پلهای دارد که همه روی آن پله حرکت میکنند و ورود و خروج از آنجاست. برای همین پیشنهاد منوچهر این بود که تمام دکور را پله کنیم. بهطور سمبلیک هم ما در طول زندگی از پلهها بالا و پایین میرویم. این طراحی از این جهت برایم
مهم بود که در یک کار کلاسیک یک دکور مدرن داریم.» در اجرای او، پلهها بهصورت یک کاراکتر به نظر میآمد. فرمانآرا میگوید: «در صحنههای اول، ریچ و کرامولها را میبینیم که در پلههای اول قرار دارند. اما به مرور این آدمها روی پلههای بالاتر میروند. در حالی که سرتامس از پلههای بالایی میآید و رفتهرفته به پایین میرود. انگار تعمدی بوده که این صعود و فرودهای شخصیتها در بالارفتن و پایینرفتنها نشان داده شود.» در ادامه به پلهها نیز اشاره میکند: «پلهها در این نمایش نقش المان مهمی را بازی میکنند که هم منصب و منزلت آدمها روی آن دیده میشود و هم رفتارشان. آلیس وقتی از دست سرتامس عصبانی است از پله بالا میرود. پله ابزار خوبی بود، با هر دکور کلاسیکی نمیتوانستیم روح اثر را برسانیم؛ اینکه زمانهای است که یک عده آدم قانون را زیر پا میگذارند و بالا میروند اما کسی هست که قانون را زیر پا نمیگذارد و در نهایت از همه بالاتر میایستد؛ او رنگ عوض نمیکند. حمید پورآذری که در این نمایش دستیار فرمانآراست، برای برداشتن موبایلش به اتاق آمد و درباره آمادهبودن اجرا صحبت کرد. صحبتکردن آن دو، شخصیت سرتامس مور در این
اثر و در اقتباس فرد زینهمان را به یاد میآورد؛ به بخشی که هر دو اثر از شخصیت او نادیده گرفته بودند و آنهم تضادش با لوتر، بنیانگذار پروتستان بود. وقتی که پورآذری رفت، فرمانآرا در اینباره گفت که نمیخواسته درباره اختلافات مذهبی کار کند؛ حتی با وجود آنکه اتفاقی که در زمان هنری هشتم رخ میدهد اروپا را از وحدت خارج میکند: «نمیخواستیم که روی اختلافات مذهبی که در قرن شانزدهم وجود داشت کار کنیم. علت اینکه در تاریخ این مقدار درباره هانری ششم فیلم و نمایشنامه نوشته شده این است که یکپارچگی اروپا را از بین برد، آنهم بهخاطر خواست شخصیاش. هنوز هم کلیسای انگلستان با ریاست ملکه انگلستان اداره میشود. این از کارهای هانری بود و باعث شد جنگ بین کلیسای انگلستان و لوتر و کاتولیکها ادامه پیدا کند. حتی در زمان الیزابت اول، خواهرش که دختر کاترین است یعنی مری کویین اسکات، ملکه اسکاتلند میشود و این دو برسر کاتولیکبودن میجنگند، در نهایت هم خواهرش را اعدام میکند. موضوع اختلافات مذهبی که اشاره کردید موضوعی اساسی بود که حتی کرامول هم بعد از آن کشته میشود. اسقف اعظم را میسوزانند و جنگهای دیگر.» این شاید شاخصترین بخش
زندگی سرتامس مور بود که در این اقتباسها به آن پرداخته نشده است؟ فرمانآرا میگوید که با آنکه این نظر را قبول دارد، داستان ایستادگی توماس مور بر سر اعتقاداتش برای او مهمتر بوده است. تصویری که رضا کیانیان از او به نمایش میگذارد، متزلزلتر از تامس مور واقعی است. فرمانآرا این را که میشنود، میخندد و میگوید: «سرتامسی که در این نمایش میبینید، تا حدودی سرتامس رضا کیانیان هم هست. در فیلم زینهمان سرتامس بهشدت خشکتر است. اینجا اگر راجع به احساسات صحبت میکنیم، سعی میکنم کنترلش کنم. سلیمالنفسبودن سرتامس اهمیت داشت. او چون وکیل بود و قاضی، از کلمات سنجیده استفاده میکرد. مثل ریچ نبود که بهیکباره کلامی را بگوید که ارسطو میگوید مه نزدیک زمین است. این زرنگی نیست، عقل است. او میداند به کدام سمت میرود. میداند هنری میخواهد زنی را طلاق دهد که خاله پادشاه اسپانیاست. مخالفت نمیکند وقتی دوک نورفوک میگوید پاپ شاهزاده است و شاهزاده فاسدی هم هست. او میگوید بهغایت فاسد. او به نظریه خودش اعتقاد دارد. نورفوک میگوید که تو همه زندگیات را بهخاطر این نظریه از بین بردی. اما اعتقاد دارد.» شخصیت سرتامس در این
نمایش شباهت زیادی به شخصیتی داشت که کیانیان در نقش نقاش منزوی فیلم خاک آشنا بازی میکرد. فرمانآرا بهشوخی میگوید شاید برای اینکه هردو را رضا کیانیان بازی کرده است. اما آن شخصیت فیلم خاک آشنا هم، با پافشاری بر سر اعتقاداتش شکست خورده است. فرمانآرا با شنیدن این نظر، به یاد موضوعی میافتد: «بعد از سال۸۸، وقتی فیلم را در جایی نمایش دادند، دانشجویی از من پرسید شما اگر الان این فیلم را میساختید جوانها را اینطوری میدیدید؟ گفتم نه. من مادر را حذف میکردم و بابک را وسط روز میآوردم و میفرستادم زیرزمین تا یقه داییاش را بگیرد و بگوید تو برای چه خودت را در زیرزمین پنهان کردی. اما این فیلم دوسال قبل ساخته شده بود. بله همانطور که گفتید من سعی کردم به آنچه میگویم عمل کنم. شاید این شباهت را در این کارها میبینید.» در مصاحبه با بهمن فرمانآرا مردی را میتوان دید در مقابل نشسته و کلاه مشهورش را روی میز کنار دستش گذاشته، خودش بهمانند سرتامس مور است و سر اصولش میایستد. او میگوید: «بهدنبال شغل و مقام که نیستم. دنبال فضایی هستم که کار کنم. اگر چهارسال کار نمیکنم، در سنوسال من سالهای گرانقیمتی است که از دست
رفته. اما چیزی پشتش بود که بعد از نامه سرگشاده معنی نداشت که شیرجه برای کاری بروی که دومیلیارد هم بگیری. چه فرقی میکند شاید اگر آن زمان هم کار میکردم تعداد فیلمهایم ۱۰فیلم میشد. اما حاصلش چه خواهد بود؟» با وجود دفاع فرمانآرا از بازی رضا کیانیان، شخصیتهای دیگری هستند که در این نمایش بازیشان چشمگیر است؛ بهخصوص الیور کرامول با بازی فرزین صابونی و ریچارد با بازی هدایت هاشمی. فرمانآرا معتقد است بهدلیل این، این اتفاق افتاده که شخصیتهای منفی آزادترند جذابیت بیشتری دارند. این نظر درباره شخصیت مثبت دیگر نمایش یعنی دوک نوتفرت با بازی احمد ساعتچیان هم صادق است. این باعث میشود بحث باز به بازی و شخصیتهای نمایش بازگردد: «دوک نورفوک کسی که در دو طرف ماجرا ایستاده و شانس میآورد شبی که قرار است اعدامش کنند هنری میمیرد. او هم قربانی ماجرای تامس میشود. اما من معتقدم که شخصیتهای منفی با آزادی عمل بیشتری بازی میکنند. ما دایم با رضا کیانیان صحبت میکردیم که ترمز احساساتش را بکشد. یکجاهایی هست که تحریک میشود عکسالعمل نشان دهد. اما من دایم میگفتم رضا حواست باشد غرشی که در انتها قرار است داشته باشی آتشفشان
باید باشد. یعنی آنقدر این حس را انبار کنی تا آنجا بیرون بریزی. این درست است در هر صورت فرزین صابونی در این نقش خوب است. حتی رضا مولایی در نقش روپرت بسیار خوب است. این شبها خیلی محبوب هم شده است چون حرفهایی که مردم دوست دارند را او میزند. مثلا الیس و مگ تلطیفکننده این جماعت هستند که بسیار خوب بازی میکنند. مگ که بهناز جعفری نقشش را بازی میکند دختری است که نام پدرش را نگه میدارد. بازی فوتبال هنوز در جریان است و زمان اجرا هم نزدیک است و فرمانآرا برای بازی در نقش کاردینال باید آماده شود. کمی هم خسته شده اما بحث به بازی خودش میکشد. با وجود اینکه خودش در مصاحبه مطبوعاتی گفته بود تنها کسی که میتوانسته این را بازی کند خودش است، به نظر میرسد او دوست داشته خودش در بازیهای نمایش باشد، با توجه به اینکه قبلا هم تجربه بازی داشته، اما در این نمایش بازی نمیکند. روی صحنه است و تقریبا خودش است. به شوخی میگوید: «هیکل که همان هیکل است» و بعد توضیح میدهد: «خیلیها به من گفتند که با این جماعت حرفهای تئاتر چرا خودت روی صحنه میروی. اول اینکه این نقش طولانی نیست و دوم اینکه این نقش را بهخاطر اورسن ولز
میخواستم. من با او کار کرده بودم و شخصیتش را در مردی برای تمام فصول دوست داشتم. اولش هم به شوخی شروع شد که من نقش اورسن ولز را خودم میخواهم ولی کمکم همه قبول کردند. چند روز پیش کسی به من میگفت چیزی را برایتان درآوردند که اگر آلکس فرگوسن بگوید من 20دقیقه با منچستر بازی کنم، مردم بلیتش را از بازار سیاه هم میخرند. این امکان تکرارش نیست. بهمن فرمانآرا هم میخواهد سه دقیقه بازی کند و مردم علاقهمندند ببیند چطور روی صحنه میآید. چون قرار نیست، تکرار شود. همین یکبار کافی است.» گفتوگو که تمام میشود فرمانآرا به کمک همراهش از روی مبل بلند میشود و با خوشرویی بههمراه عکاس روزنامه روی صحنه میرود تا با آن کلاه معروفش عکس بگیرد. وقتی در باز میشود، لابهلای توضیحات صحنهای که به دیوار نصب شده است و جملههایی از هر صحنه، شمایل مردی را میتوان دید که نه فقط کارگردان نمایش که خودش مردی برای تمام فصول است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.