|

معنای عمیق روزمره

عامه‌نویس اما بزرگ

نادر شهریوری (صدقی)

«هنگامی که دیکنز تصمیم گرفت کتاب‌هایش را در مکانی عمومی و برای نخستین‌بار، چشم در چشم حضار قرائت کند، سراسر انگلستان به لرزه درآمد.» گاه فاصله‌ای عمیق، ادبیات نویسنده‌ای بزرگ را از خواننده‌ای عادی جدا می‌کند، به همین دلیل گاه لازم است نویسنده‌ای که عامه‌پسند می‌نویسد، ادبیات خود را به درجه‌ای از افق فکری خوانندگانش برساند تا توسط آنها خوانده و درک شود، این کار اگرچه دشوار است اما در میان نویسندگان بزرگ، هستند کسانی که از این هنر بهره‌ای وافر دارند. چارلز دیکنز یکی از آنان است. او اگرچه تخیلش بسیار عمیق‌تر و غنی‌تر از خوانندگانش است اما موفقیتش بیشتر از این جهت است که میان افق فکر او و خوانندگانش، فاصله چندانی وجود ندارد. دیکنز در زندگی روزانه خود، همان چیزی را طلب می‌کند که خوانندگان بی‌شمارش در زندگی روزانه‌شان در پی آنند. تنها کار مهم و بسیار مهم دیکنز، به‌عنوان نویسنده، آن است که آن زندگی روزمره را که خوانندگانش به آن محکوم‌‌اند، به زبانی شاعرانه برگردانده و به آن رنگ و بو می‌دهد. ایده دیکنز همواره یکی است و آن اینکه او با مفاسدی می‌جنگد که می‌شود درمانش کرد*، بی‌آنکه از بابت درمان به ساختارهای جامعه لطمه‌ای وارد شود. رمان سرود کریسمس یکی از آن رمان‌هایی است که در چارچوب مفاسدی می‌گنجد که می‌شود درمانش کرد بی‌آنکه اخلالی در نظم‌عمومی به وجود آید. قهرمان اصلی رمان، مرد خسیسی به نام اسکروچ است که در شب کریسمس منشی پیر و مستنمدش، باب کرتجیت را به‌سخره گرفته و تقاضای کمکش را رد کرده است اما یک شب، روح معذب شریک متوفای اسکروچ، ژاکوب مارلی بر او ظاهر می‌شود و به او اخطار می‌کند که سه روح بر او ظاهر خواهند شد و آخرین فرصت‌ها را به او خواهند داد تا دست از خست بردارد و آدم خوبی شود. این سه روح، گذشته، حال و آینده است. ابتدا روح کریسمس «گذشته» او را به دوران کودکی‌اش می‌برد سپس روح کریسمس، «حال» او را به خانه برادر‌زاده‌اش و باب کرتجیت می‌برد و اسکروچ در آنجا خودش را به‌صورت آدمی زشت و خسیس می‌بیند و در آخر روح کریسمس «آینده» نیز مرگ او را به او نشان می‌دهد و اسکروچ می‌بیند که چگونه مردم، این خسیس پیر را تف و لعن می‌کنند. تنها پس از آنکه روح‌های کریسمس هر‌یک سرود خود را می‌خوانند، نوبت معجزه دیکنز بدون آنکه در نظم عمومی اخلالی ایجاد کند فرا‌می‌رسد و اسکروچ پس از آنکه از خواب بیدار می‌شود تبدیل به آدم دیگری می‌شود و از آن پس محبت خود را نثار همه اطرافیان می‌کند: «صبح کریسمس اسکروچ بیدار می‌شود و پس از آنچه شب گذشته دیده است، آدمی دیگر می‌شود، محبت و سپاس خود را به همه اطرافیان نثار می‌کند.1» بدین‌سان دیکنز سه‌روح کریسمسی را با احساسات اخلاقی آشتی می‌دهد و چیزی را برای خوانندگانش به ارمغان می‌آورد که همان را از او می‌خواهند: معجزه‌ اخلاقی در دل زندگی روزمره: معجزه‌ای که دیکنز با ادبیاتش نشان می‌دهد که کاملاً امکان‌پذیر است و این معجزه کاملا در دسترس به خیل عظیم خوانندگان عادی و از نظر اقتصادی متوسطش امید می‌دهد و این برای دیکنز که خودش را یکی از آنها می‌دانست، کاملاً رضایت‌بخش بود. دیکنز این هنر و درست‌تر آنکه بگوییم این نبوغ را داشت تا از ابتدایی‌ترین شادی‌ها، معنای عمیقی بیرون بکشد و اینکه به آنان که محکوم به زندگی معمولی بودند، یادآوری می‌کند که جرقه شادی درواقع در زیر خاکستر زندگی روزمره‌شان بی‌صدا مدفون است و تنها باید یاد بگیرند که آن را شعله‌ور کند تا به‌صورت آتشی آرام‌بخش و نشاط‌انگیز درآید. از این نظر دیکنز در ادبیات یک استثناست؛ زیرا جزو نویسندگانی است که هیچ‌کارش را از مخالفت با عصر خود و در تعارض با محیطش شروع نکرد و هیچ به دنبال آن نبود که به ساختارهای جامعه لطمه‌ای وارد کند. خوشبختی در دیکنز در افقی دوردست نبود یا احیانا تلاشی مافوق‌انسانی برای به‌دست‌آوردنش لازم نبود؛ بلکه کاملا در دسترس و در دل زندگی روزمره وجود داشت و دیکنز آن را در دل عزیزترین دارایی بورژوازی یعنی «خانه و کاشانه» جست‌وجو می‌کرد؛ آن خانه و کاشانه‌ای که شعله‌های آتش در بخاری دیواری‌اش زبانه می‌کشید و گرما می‌بخشید، چای در آن به راه بود و موجوداتی بی‌توقع در را به‌روی خود بسته‌اند تا از توفان پرطمع و اراده‌های نامتعارف جهان در امان بمانند با این لطافت شاعرانه‌ای که دیکنز به زندگی روزانه مردم داده بود البته که خیل وسیعی از همان آدم‌ها برای خواندن آثارش سرودست می‌شکستند. با این حال دیکنز باوجود عامه‌پسندبودن که فی‌نفسه چیز بدی نیست؛ نویسنده‌ای بزرگ بود. وی سبکی باشکوه، زبانی روان و خلاقیت خودجوش، ساده و غیر‌تصنعی خود را داشت که در تمام ادبیات درخشان قرن نوزدهم نظیر نداشت؛ شاید این سبک از نوشتن را دیکنز مدیون وفاداری بسیاری از خوانندگانش بود. پی‌نوشت *مبارزه با مفاسدی که بتوان درمانش کرد، بی‌آنکه از بابت درمان به ساختارهای جامعه لطمه‌ای وارد شود در عین حال ایده‌ای پراگماتیستی است. از این بابت بسیاری ادبیات دیکنز را حاوی رگه‌هایی از پراگماتیسم می‌دانند. 1. چارلز دیکنز، باربارا ماردی، ابراهیم یونسی، ص 77

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.