|

زاینده‌رود نشاط اجتماعی را به اصفهان بازگرداند

جاری‌شدن آب زلال در دل مردمان «نصف‌جهان»

سمیه قنبری

«وقتی حصر اصفهان توسط تیمور شکسته و لشکر تیمور وارد شهر شد، همه را قتل‌عام کرد و هیچ‌کس زنده نماد جز زاینده‌رود؛ زاینده‌رودی که غرق خون بود.» میرخواند تاریخ‌نگار می‌نویسد: «اما زنده‌بودن زاینده‌رود بس بود تا دوباره در دوران صفوی مردمان اصفهان زنده شوند.» چندروزی است که مردمان اصفهان با زنده‌شدن زاینده‌رود عمر دوباره گرفته‌اند. پس از 300روزی خشکی بستر رودخانه در آخرین ساعت‌های چهاردهمین روز آبان‌ماه و در دل تاریکی شب، آب در بستر خشک زاینده‌رود جاری شد و شادی و سرزندگی را برای مردمان دیار نصف‌جهان سوغات آورد؛ مردمانی که شادی، نشاط و سرزندگی آنها در طول تاریخ با جاری‌بودن آب در رودخانه زاینده‌رود عجین شده است. رضا اسماعیلی، جامعه‌شناس درخصوص تاثیر جاری‌بودن آب در رودخانه زاینده‌رود بر میزان نشاط اجتماعی شهروندان اصفهانی می‌گوید: «بر اساس مطالعات انجام‌شده در طول ماه‌هایی از سال که بستر رودخانه خشک است، میزان افسردگی در بین شهروندان اصفهانی نسبت به زمانی که آب در رودخانه جریان دارد، بیشتر است.» او می‌گوید: «به استناد آمار کلینیک‌های مشاوره در ایامی که رودخانه زاینده‌رود خشک است، تعداد افرادی که به دلیل کسالت روحی و افسردگی به این مراکز مراجعه می‌کنند، افزایش قابل‌توجهی دارد.» این جامعه‌شناس تاکید می‌کند: «براساس اطلاعات تحقیقات عملی و دانشگاهی بین روحیه نشاط و شادی در بین شهروندان و جاری‌بودن آب در رودخانه زاینده‌رود ارتباط مستقیمی برقرار است.» افزایش پیوند‌های خانوادگی، تقویت روحیه کار جمعی و شکل‌گیری گروه‌های اجتماعی، از دیگر اثرات جاری‌بودن آب در بستر رودخانه شناخته شده است. اسماعیلی می‌گوید: «در ایامی از سال که آب در رودخانه جریان دارد، شاهد حضور خانواده‌ها و گروه‌های دوستان در اطراف رودخانه هستیم؛ دورهم‌نشستن‌هایی که علاوه بر ایجاد پیوند خانوادگی در افراد، سبب شکل‌گیری پیوند‌های اجتماعی و تقویت روحیه همکاری و مشارکت در شهروندان می‌شود. در واقع حضور شهروندان در ساعات مختلف روز در حاشیه رودخانه سبب ایجاد و تقویت شبکه‌های اجتماعی بین افراد جامعه می‌شود.» ورود گردشگران داخلی به اصفهان و زمان اقامت آنها در ایامی که آب در رودخانه جریان دارد، بیشتر می‌شود. کارشناسان جامعه‌شناسی اصفهان معتقدند گروه‌های اجتماعی‌ای که از این مراوده و هم‌صحبتی‌ها به سبب گردش در حاشیه رودخانه به وجود می‌آید، عامل مهمی در جهت افزایش روحیه نوع‌دوستی در شهروندان است. به‌جز آثار اجتماعی‌ای که زاینده‌رود بر زندگی شهری اصفهان دارد، به گفته احمد خاتون‌آبادی، عضو کمیته آب کمیسیون کشاورزی اتاق بازرگانی استان اصفهان، جاری‌بودن آب در رودخانه نقش بسیار مهمی در حفظ محیط‌زیست شهری اصفهان نیز دارد. او با اشاره به آلودگی هوا و بالابودن میزان ریزگردها در هوای اصفهان، می‌گوید: «در ایامی از سال که بستر رودخانه خشک است، با ورزش ملایم‌ترین باد ریزگردهای سمی که از پساب شیمیایی کارخانه‌ها به رودخانه ریخته شده‌اند، از بستر خشک رودخانه بلند می‌شود و به سمت اصفهان حرکت می‌کنند.» خاتون‌آبادی با بیان اینکه طبق تحقیقات انجام‌شده علاوه بر اصفهان استان‌های همجوار از جمله چهارمحال‌‌بختیاری و حتی تهران هم از ریزگرد‌های زاینده‌رود متاثر شده‌اند، می‌گوید: «جاری‌بودن آب در زاینده‌رود سبب می‌شود تا حجم ریزگرد‌ها در هوای اصفهان به میزان قابل‌توجهی کاهش پیدا کند.» با جاری‌بودن آب در رودخانه بر اثر وزش باد به جای ریزگردها رطوبت را در هوا به حرکت درمی‌آورد؛ رطوبتی که با توجه به آلودگی بالای هوای اصفهان سبب تلطیف هوا می‌شود و تنفس را برای شهروندان آسان‌تر می‌کند. خاتون‌آبادی با اشاره به بسته‌بودن حوضه آبریز زاینده‌رود می‌گوید: «خاصیت بازچرخابی سبب شده تا رودخانه زاینده‌رود تاثیر زایندگی داشته باشد؛ آبی که از بالادست وارد رودخانه می‌شود، در پایین‌دست در دشت هموار اصفهان وارد مزارع شده و دوباره از طریق مزارع وارد لایه‌های آبخوان زمین شده و ذخیره می‌شود.» کارشناسان محیط‌زیست شهر اصفهان معتقدند وقتی بستر رودخانه خشک است، آبی هم وارد لایه‌های آبخوان نمی‌شود. خاتون‌آبادی، عضو کمیسیون آب اتاق بازرگانی اصفهان، از یک تمثیل استفاده می‌کند: «مثل حساب بانکی که بدون اینکه پولی به آن واریز شود، مدام از آن برداشت کنیم. حالا اگر بانک به شما اجازه دهد بدون موجودی باز هم هزینه کنید، در نتیجه موجودی شما منفی می‌شود؛ مشابه اتفاقی که اکنون برای لایه‌های آبخوان دشت اصفهان افتاده است.» آمار نشان می‌دهد در حال حاضر، حدود دومیلیاردو400میلیون ‌مترمکعب آبخوان دشت اصفهان منفی است؛ یعنی این میزان آب از لایه‌های زیرزمینی برداشت شده است، بدون آنکه جایگزین شود؛ پدیده‌ای که به‌دلیل عدم جاری‌بودن آب در رودخانه و خالی‌شدن سفر‌ه‌های آب‌های زیرزمینی سبب نشست خاک در اصفهان و ترک‌خوردن بسیاری از ابینه تاریخی شده است. خاتون‌آبادی می‌گوید: «در صورت ادامه روند خشکی زاینده‌رود و زیادشدن نشست زمین، بتن هم به دلیل نشست خاک زیر آن نشست خواهد کرد و سبب واردآمدن آسیب به بسیاری از ساخت‌وساز‌های شهری اصفهان می‌شود.» همین حالا هم ساختمان تعدادی از مدارس اصفهان نشست کرده است. اوایل گمان این بود که این اتفاق به دلیل بروز اشتباه در محاسبات مهندسی است، اما پس از تحقیق مفصل‌تر، اثبات شد دلیل این اتفاقات، فرونشست زمین به‌دلیل خشکی رودخانه زاینده‌رود است. به عقیده کارشناسان، جاری‌بودن رودخانه زاینده‌رود در فلات‌مرکزی ایران باعث تغییراتی نیز در این منطقه شده است. جریان آب در بستر رودخانه سبب می‌شود تا در اطراف رودخانه دواکوسیستم متفاوت شکل بگیرد؛ اکوسیستمی که یکی از تاثیرات آن می‌تواند جلوگیری از پدیدآمدن مه‌دود در فصل‌های سرد سال در اصفهان باشد. معمولا از آذرماه، مردم اصفهان شاهد پدیده مه‌دود هستند. مه‌دود یک جریان شیمیایی است که در اثر نور و رطوبت گازهای سمی مثل گوگرد و ازت، تبدیل به باران اسیدی می‌شود؛ بارانی که سبب تخریب گنبد‌های تاریخی اصفهان طی چندسال گذشته شده است. معترضان می‌گویند چه کسی در مقابل هزینه‌های اجتماعی سنگینی که مردم ایران از خشک‌شدن زاینده‌رود و آلاینده‌های هوا که در دشت گود اصفهان ایجاد می‌شود، پاسخگو است. خاتون‌آبادی هم یکی از این معترضان است که می‌گوید: «فراموش نکنیم زندگی در فلات‌مرکزی ایران به زنده‌بودن رودخانه زاینده‌رود بستگی دارد و اگر رودخانه بمیرد، بدون‌شک حیات فلات‌مرکزی ایران هم از بین خواهد رفت.» او با تاکید بر تاثیر زیست‌محیطی زاینده‌رود بر سلامت روانی و روحیه شهروندان اصفهانی می‌گوید: «حضور مردم تا پاسی از شب در حاشیه رودخانه، نمونه‌ای روشن از ارتباط حیات اجتماعی با حیات زیست‌محیطی زاینده‌رود است. این نشان می‌دهد که زاینده‌رود زنده و حیات اجتماعی نیز در اطراف آن زنده و پویاست.» علی‌اصغر رضایت، مدیر هتل کارون در اصفهان می‌گوید اصفهان در همه دنیا با زاینده‌رود شناخته می‌شود: «طبق تجربه 50ساله هتلداری در اصفهان، می‌توانم بگویم حدود 80درصد مسافرانی که اصفهان را به عنوان مقصد سفر انتخاب می‌کنند، هدف از سفرشان گشت‌و‌گذار در حاشیه رودخانه زاینده‌رود است.» رودخانه‌ای با قدمتی بیش از 60هزارسال که خشک، یا پرآب‌بودن آن در انتخاب اصفهان به‌عنوان مقصد گردشگری برای بسیاری از گردشگران داخلی اولویت اول است. رضایت می‌گوید: «به‌طور متوسط، مدت اقامت در اصفهان دو الی سه‌روز است اما طبق آمار، در ایامی از سال که رودخانه خشک است، مدت اقامت محدود به یک یا دو‌روز می‌شود. در ایامی از سال که رودخانه خشک است، ایاب‌وذهاب مسافر در شهر کمتر است و رونق کسب و کار هم پایین. به همین سبب، روحیه شهروندان هم کمتر است؛ بر عکس این روزها که حضور مردم در پارک‌ها و حاشیه زاینده‌رود نشاط و سرزندگی خاصی به شهر داده است.» محمدجعفر شاهسوندی، عضو هیات‌مدیره انجمن‌صنفی کارگری راهنمایان ایرانگردی و جهانگردی اصفهان نیز می‌گوید: «شاید جریان آب در رودخانه زاینده‌رود بر آمار گردشگر خارجی چندان تاثیر محسوسی نداشته باشد، اما به‌طورحتم، زیبایی پل‌های اصفهان با وجود جریان آب در زاینده‌رود، یک‌امتیاز ویژه برای گردشگری اصفهان در جهان است.» شاهسوندی می‌گوید: «برخلاف گردشگران خارجی، جریان آب در رودخانه زاینده‌رود تاثیر زیادی در گردشگر داخلی برای انتخاب اصفهان به عنوان مقصد سفر دارد. به‌طور‌مثال، در ایامی که رودخانه خشک است، بخش قابل‌توجهی از گردشگران که اصفهان را تنها به‌خاطر زاینده‌رود برای سفر انتخاب کرده‌اند، تغییر مقصد می‌دهند. سایر گردشگران نیز در ایام خشکی رودخانه، مدت اقامت خود در اصفهان را کاهش می‌دهند.» شاهسوندی می‌گوید: «زمانی که رودخانه خشک است، گردشگر ناخودآگاه آن لذتی را که باید از سفر به اصفهان ببرد، به دست نمی‌آورد و همین موضوع ناخواسته سبب تبلیغ منفی برای اصفهان می‌شود. برعکس زمانی که رودخانه پرآب است، به دلیل فضای زیبای که در سطح شهر ایجاد می‌شود، گردشگر احساس لذت و شادی بیشتری از سفر می‌کند. در واقع حس زندگی که در رودخانه وجود دارد در انتقال احساس خوشایند از سفر به اصفهان در گردشگران بسیار تاثیر‌گذار است.» عباس‌علی بصیرت، عضو اتاق اصناف اصفهان، از دیگر اصفهانی‌هایی است که بر این نکته تاکید می‌کند که زندگی روزمره در اصفهان با جاری‌بودن آب در رودخانه زاینده‌رود ارتباط نزدیکی دارد. او معتقد است جاری‌بودن آب در رودخانه در ایجاد حس رضایت و آرامش در شهر و شهروندان بسیار موثر است. بصیرت می‌گوید رودخانه زاینده‌رود به‌طور مستقیم و غیرمستقیم سبب سرزندگی شهر اصفهان می‌شود: «وقتی رودخانه جاری است، مردم شاداب‌تر هستند و رفت‌وآمد در شهر بیشتر است. این رفت‌وآمد بیشتر سبب می‌شود کسب‌وکار بسیاری از اصناف نیز پررونق‌تر باشد؛ اصنافی که روزی آنها به‌نوعی با جریان آب در بستر زاینده‌رود گره خورده است.»چیت‌سازی (پارچه قلمکار) یکی از این اصناف است که جاری‌بودن آب در رودخانه زاینده‌رود، برای تولید و عرضه محصولات باکیفیت آن به بازار ضروری نقش مهمی دارد. مهدی چیت‌ساززاده، یکی از تولید‌کنندگان پارچه قلمکار می‌گوید: «پارچه قلمکار مانند بسیاری از صنایع دستی از جمله هنرهایی است که در دنیا مختص اصفهان است و مراحل تولید آن علاوه بر دستان هنرمندان اصفهانی، نیازمند دستان پرسخاوت زنده‌رود است.» یکی از آخرین مراحل تولید پارچه قلمکار «گازورکردن» یا شستن پارچه‌های رنگ‌شده در رودخانه است؛ مرحله‌ای که در تولید پارچه‌ای قلمکار با کیفیت بسیار مهم است. هنرمند اصفهانی می‌گوید: «تفاوت کیفیت پارچه قلمکاری که در آب رودخانه شسته می‌شود، با پارچه‌ای که به‌دلیل خشکی رودخانه در کارگاه تولیدی شسته می‌شود، مثل تفاوت فرش دستباف و ماشینی است؛ هردو فرشند و یک استفاده دارند، اما کیفیت فرش دستباف کجا و فرش ماشینی کجا؟» هرچند برای تولید فرش ماشینی از تکنولوژی جدید استفاده می‌کنیم، اما نمی‌توان زیبایی و اصالتی را که در فرش دستباف وجود دارد، با دستگاه تولید کرد. در واقع، پارچه‌های قلمکاری هم که در ایام خشکی زاینده‌رود به‌اجبار در استخرهای کارگاه‌های گازور شده و به بازار عرضه می‌شود، نمی‌تواند اصالت و کیفیتی را که پارچه‌های شسته‌شده در زاینده‌رود دارد، داشته باشد. اما انگار تاریخ عوض شده و این‌بار، تاریخ‌نگاران اصفهانی در صورت ادامه روند خشکی زنده‌رود که پایه شکل‌گیری تمدن در فلات‌مرکزی ایران بوده باید این‌بار، بر صفحات تاریخ از اصفهانی بنویسند که دیگر زاینده‌رود آن، بستری خشکیده و ترک‌خورده است که ناگهان آبی زلال در نیمه‌های شب بر آن جاری می‌شود و مردمانی را سرخوش می‌کند و چندماه بعد، جریان آن آب قطع می‌شود و صبح مردمان را در پژمردگی رها می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.