|

یادداشتی بر «خط‌چهار مترو» نوشته لیلی فرهادپور

داستان ندیدن بغض‌ها و شادی‌ها

ساره بهروزی

«خط‌چهار مترو» با یک گزارش خبری کوتاه از تصادف قطاری در مترو و به‌کمارفتن زنی ۴۸‌ساله آغاز می‌شود. بلافاصله می‌فهمیم با شخصیتی روبه‌رو هستیم که به کاویدن دنیای درون خود مشغول است. داستان از تک‌گویی درونی و تک‌گویی نمایشی برخوردار است؛ تک‌گویی درونی که مربوط به ذهنیت شخصیت است و تک‌گویی نمایشی همان است که خصوصیات فرد را از زبان خودش بیان می‌کند؛ خصوصیاتی که حتی گاهی خودش از آن بی‌خبر است. داستان «خط‌چهار‌مترو» پیرنگی غیرخطی دارد و خواننده را سوار بر قایق زندگی، پاروزنان با هرموجی به گذشته و حال می‌برد و روایت‌هایی را از دوره کودکی نقل می‌کند که مطمئنا در شکل‌گیری روانی فرد تاثیر بسزایی داشته ‌است. شاید هم این سفر به گذشته برای شفاف‌سازی رویدادهای زمان حال باشد. در همان ابتدا با راوی‌ای روبه‌رو می‌شویم که دستگاه سرد و سنگین اخذ بلیت مترو را همانند انسان می‌بیند ولی به خودش نهیب می‌زند: «دستگاه آدم نیست!» سوءظن به کنترل از طریق دوربین‌ها و عدسی داخل آنها، کنترل توسط دستگاه کارتخوان و...، در نهایت حس پرت‌شدن به زیر قطار و افسوس برای ارتکاب به خودکشی که شاید هزاربار قصد انجام آن را داشته و راه‌های زیادی را برای آن از ذهن گذرانده ولی چون جراتش را نداشته هیچ‌یک به سرانجام نرسیده و ناچار به تحمل وضع موجود رضایت داده است: «حیف آن سال‌ها که می‌خواستی خودکشی کنی و مترو هنوز راه نیفتاده بود... مگه خودکشی هزارراه دارد؟ چرا ندارد؛ دارد.» به‌این‌ترتیب ما با شخصیتی مواجه هستیم که دچار اختلال شخصیتی و افسردگی‌ است. فضایی که در فصل اول داستان حاکم است سرد و یخ‌زده است: «چقدر سردمه، انگار یخ زدم... و این قطار هم با آن نوک برآمده‌اش می‌آید طرف تو، بی‌روح و یخ». البته شاید سفر با قطار ایماژی از تولد دوباره باشد؛ همان‌گونه که به هنگام ورود به دنیا جنین سرما را حس می‌کند و چشمش چیزی جز سفیدی نمی‌بیند. نوزاد بلافاصله بعد از تولد گریه می‌کند زیرا نمی‌داند به چه دنیایی پا گذاشته و این دنیای ناآشنا و سرد را نمی‌شناسد و به همین‌ترتیب نیز در داستان به هنگام کوچ، دنیای جدید همان‌قدر ناآشناست. بنابراین می‌توان گفت سردی و یخ‌زدگی حکایت از ناآشنابودن فضاهای بعدی دارد. در فصل دوم نیز با سفیدی مواجهه می‌شویم؛ همان بی‌رنگی به هنگام ورود با این تفاوت که دیوار سیمانی روبه‌رو نشانی از نفوذناپذیری را القا می‌کند؛ نفوذناپذیری‌ای به ساحت درونی. آسمانی که سیاه است و در آن سیاهی، تکه‌ای ابر رنگی سیاه مایل به بنفش دیده می‌شود. آیا راوی حکایت رنج‌ها و مشقت‌های خود را سیاه و کبود حس می‌کند؟ او همچنان سردش است، پس هنوز در فضایی ناآشنا به‌سر می‌برد. در ادامه با دونفر، یک‌زن یک‌مرد مواجه می‌شود. مرد را می‌شناسد همان رهنماست که گفته بود آمده‌ام دنبالتون. «زن را مامانی صدا می‌کنی، آنقدر که مادر اینجا باشد سن دارد» می‌دانیم که فروید معتقد بود کودکِ دختر، در مرحله ادیپی، ابتدا مادرش را هدف عشقی خود قرار می‌دهد اما بعد از سن پنج‌سالگی پدر جای مادر را می‌گیرد و هدف گرایش کودک می‌شود. دختر با مادر همانند‌سازی می‌کند، ارزش‌ها و توانایی‌های او را به درون می‌کشد و برای تصاحب پدر تلاش می‌کند. در این مرحله در صورت نبود یکی از والدین، کودک برای او جایگزین انتخاب می‌کند. حالا اگر فرد این مرحله مهم از زندگی را رد نکند و تثبیت اتفاق بیفتد، در بزرگسالی غالبا دچار اختلال می‌شود تا جایی که گاهی از عشق‌ورزیدن عاجز می‌ماند. راوی در ادامه «خط‌چهار‌مترو» به اصرار آقای‌رهنما، وارد دوران کودکی خود می‌شود. او هرگز مادری نداشته و در سن قبل از مدرسه، (و دوره همانندسازی برای تصاحب پدر) با پدری مواجه است که گویی اصلا صدای دخترش را نمی‌شنود و هرسوال او را با جمله‌ای که خود می‌خواهد پاسخ می‌دهد و این همان شبی است که پدر، مادر جدیدی را به خانه می‌آورد؛ مادری که راوی هرگز نخواسته اما هیچ‌گاه هم جرات ابرازش را نداشته است. پدر او را به طبقه بالا می‌فرستد او دوست ندارد برود، ولی آیا شنونده‌ای وجود دارد؟ نگاه بصری او به مادرِ دوست همسنش، نشان می‌دهد که راوی محروم‌بودن از محبت مادری را در خود سرکوب می‌کند. همان‌طور که از همان ایام کودکی یاد می‌گیرد که چندبار دیگر نیز بغضش را سرکوب کند و این سرکوب تا بزرگسالی نیز ادامه می‌یابد. نمونه‌های از این سرکوب بسیار است: آمدن فروغ (نامادری) در تاریکی شب با صدای رعدوبرق همراه است که دلالت بر توفانی‌شدن اوضاع زندگی راوی می‌دهد. فردای آن روز شعله (تنها دوست و همکلاسی‌اش) از آن محل می‌رود اما راوی هیچ حسی را نشان نمی‌دهد و ما دریافتی از غم و اندوه نداریم. در جایی دیگر راوی اشاره می‌کند که با صورت سیلی‌خورده از فروغ‌خانوم که «تا صبح جای انگشتانش می‌سوزد» به خواب رفته ‌است، ولی باز هم دریافتی از غم نداریم. تصویری دیگر: دیدن مازیار پسر همکلاسی‌اش و بازشدن سنجاق قفلی و فرورفتن در پایش و بازهم فرودادن بغضی دیگر: «پام می‌سوزد. جیغ‌ام را می‌خورم» در دوره نوجوانی نه‌تنها باز هم بغض و اندوهش را سرکوب می‌کند، بلکه خوشحالی دیدن دوست قدیمی (شعله) نیز بعد از سال‌ها به‌خواست او فرو داده می‌شود. بنابراین ما نه‌تنها صدای اندوه راوی را نمی‌شنویم، بلکه صدای شادی‌های ناچیز او نیز شنیده نمی‌شود. اگر در ابتدا فقط با احساس افسردگی راوی مواجه شدیم، به‌مرور می‌فهمیم او در واقع از تصمیم‌گیری عاجز است و دیگران برایش تصمیم می‌گیرند و او هم هیچ مقاومتی نمی‌کند. تنها که می‌ماند احساس ناراحتی می‌کند، به خود مطمئن نیست و همیشه به دیگری وابسته است. این نشانه‌ها ما را با شخصیت افسرده‌ای روبه‌رو می‌کند که دچار اختلال شخصیتِ وابسته منفعل نیز هست. ذکر چندنکته گواه این مدعاست: در روزهای انقلاب، راوی با دیدن زهرا و پوشش کاملش معذب می‌شود روسری سرش می‌کند اما با دیدن شعله و لبخند تمسخر او، روسری را باز می‌کند و در جیبش می‌گذارد. چندسال بعد می‌بینیم که فروغ برای هموارکردن مسیر زندگی کتایون، دخترش، ابتدا راوی را برخلاف خواسته‌اش به لندن می‌فرستد و او مجبور است در لندن در خانه پوپک زندگی کند که در تمام دوران بچگی دشمن هم بوده‌اند و گریه‌هایش برای بازگشت به تهران شنوایی ندارد. با مازیار، همسر شعله، چهارسال زندگی می‌کند ولی در ‌نهایت می‌گوید معنی رابطه‌اش با مازیار را نمی‌داند. از لندن به تهران بازمی‌گردد اما نه به تصمیم خودش، بلکه به پیشنهاد فرهاد برای آنکه تنها نماند و بسیاری نکات ریزودرشت دیگر. اما رهنما کیست که به خواست او، گذشته را روی کاغذ می‌آورد. راوی عینک پارچه‌ای را می‌زند و به همراه مامانی به دیدار رهنما می‌رود. عینک شیئی است که در عالم واقع درمان ضعف بینایی است ولی با عینک پارچه‌ای او فقط جلو پایش را می‌تواند ببیند. عینک زده می‌شود و راوی سفر را آغاز می‌کند؛ سفر به کودکی و نوجوانی، به غم‌ها، به روزها و لحظه‌های از دست‌رفته. رهنما نمادی از پدر یا دانای کل است که به او اصرار می‌کند: «بنویس! ... همیشه نوشتن را دوست داشتید، مگر نه؟ » رهنما از دوستان و واقعیات زندگی دختر خبر دارد و با اشاره‌ای به اسمی، مکانی یا واقعه‌ای او را همراهی می‌کند. اما رهنما همه‌چیز را نمی‌داند، ظاهرا به این دلیل که برایش مهم نیست که آن وقایع فراموش شده باشند. «یادتان نمی‌آید، برای اینکه مهم نیست، یعنی برای ما مهم نیست.» فروید در مورد تاثیر عوامل هیجانی بر فراموشی معتقد است بسیاری از تجارب، خاطرات و اطلاعات ما از گذشته وارد بخشی از ذهن می‌شوند که ناهوشیار نامیده می‌شود و معتقد است برخی از هیجان‌ها در دوران کودکی آسیب‌زا هستند و تنها پس از گذشت سالیان به هوشیاری وارد می‌شوند. در واقع فرد این اتفاقات را در خود ذخیره می‌کند، نگه ‌می‌دارد، یا به‌عبارت دقیق‌تر سرکوب می‌کند، تا از تحمل اضطراب و ناراحتی شدید نجات یابد و همین عامل باعث فراموشی می‌شود. از همین‌روست که راوی پس از گذشتن از درون و آشکاری میل‌ها و بغض‌های فروخورده‌اش، تازه از بهار می‌خواهد اسم او را به یادش بیاورد: «آره اسم من لیلی است» راوی در فضایی سلول‌مانند با دونفر دیگر، یعنی عاقله‌زنی 60‌ساله و دختری ۲۰‌ساله، همراه دور و نزدیک است. عاقله‌زن که با روایتش معلوم می‌شود احتمالا مادر راوی است، با کاویدن درون خودش، خصوصیات و افکارش را آشکار می‌کند و بعد از مرحله‌ای اعتراف‌گونه می‌رود و محو می‌شود درحالی که بهار نیرویی جوان و شاداب است که توسط لیلی قدرت می‌گیرد. راوی که خود قربانی حوادث روزگار بوده در نهایت برای اولین‌بار با تصمیم‌گیری‌ای پرقدرت، رفتن را انتخاب می‌کند تا نسل جوان زنده بماند. در پایان مخاطب با صدای بهار متوجه می‌شود که او به روشنایی رسیده است: «کم‌کم از تاریکی پشت شیشه کم می‌شه... بعد قطار وارد روشنایی می‌شه. انگار رو به بالا می‌ره. بچه‌ها دم می‌گیرند: خوشحال و شاد و خندانم/ قدر دنیارو/ می‌دانم... » اما این صدای لیلی است که از قطار به گوش می‌رسد؛ به همراه سرودی با ضمیر «م» اول‌شخص. لیلی پس از طی سفری تاریک و نیمه‌تاریک و درونی و همچنین پس از گذشتن از گریه و غم، و البته خنده‌هایی اندک و پس از گذاشتن قلم روی کاغذ‌های سفید و منتظر، بالاخره شاد و خوشحال و پر از تازگی به بالا و به روشنایی می‌رسد و آواز می‌خواند. درواقع بهار یک‌اسم، یک‌واژه یا ایماژی از زندگی دوباره است و چشمان آرمان ایماژی از آرزوی لیلی برای زندگی. لیلی با روشنایی نو می‌شود، بهار با قلب روشن او زنده می‌شود و به دنیا می‌خندد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.