درباره مجموعه«قصههای سرزمین دوستداشتنی» از ای.ال.داکترو
فکر میکنی ککشان میگزد؟
علی شروقی
زنی بیوه با پسرش از شهر به مزرعهای در حاشیه شهر نقلمکان کردهاند. مادر به پسر گفته است که جلو دیگران باید او را عمه صدا بزند. دارد قصهای سرهم میکند برای پوشاندن گذشته خود تا در این مکان جدید کلاه هرکس را که به تورش افتاد بردارد؛ کاری که معلوم میشود پیش از این هم به شیوههای مختلف به آن اشتغال داشته است. به روزنامهها آگهی میدهد تا کسانی را برای سرمایهگذاری به مزرعهاش بکشاند. کمکم سروکله مردهایی طماع از گوشهوکنار پیدا میشود؛ مردهایی که با دیدن آگهیدهنده، علاوهبر سرمایهگذاری، وعدههایی دیگر به خود میدهند و طمع ازدواج با زن بیوه را در سر میپرورند. زن یکسره نومیدشان نمیکند اما دستآخر به هیچکدامشان وصال نمیدهد. تا اینجا به نظر میرسد که با قصهای مفرح از ماجرای چندمورد کلاهبرداری و کلاشی سروکار داریم. اما سفر تا به آخر با بگووبخند بهانجام نمیرسد و اواخر داستان است که روی هولناک ماجرا آشکار میشود و این آنجاست که راوی که همان پسرِ برادرزاده شده بیوهزن کلاهبردار است کمی بیشتر در شرح ماجرا نم پس میدهد و از استخوانها و جسدهایی در زیر زمین سخن میگوید. آنچه آمد خلاصهای بود از قصه «خانهای
میان دشت» از مجموعه «قصههای سرزمین دوستداشتنی» ای.ال. داکترو؛ از همین خلاصه برمیآید که این طرح اگر مثلا بهدست نویسندهای چون ریچارد براتیگان میافتاد از هیچجور خوشمزگی و بازیهای اغراقآمیز با مرگ و فاجعه کم نمیگذاشت. شیوه داکترو اما بهگونهای دیگر است. او حد طنز را زیرکانه نگه میدارد و خوب میداند چطور آن را بهنحوی رندانه بهکار برد تا چندان به چشم نیاید. شاید درست برای همین است که بین نویسندگان آمریکایی، داکترو با اینکه بسیار زودتر از خیلیهای دیگر و به همت نجف دریابندری به فارسی ترجمه شده اما دیرتر از بسیاری از آنها بهجا آورده شده است. چنانکه بعد از سالها که دریابندری با ترجمه «رگتایم» برای نخستینبار او را به خواننده فارسیزبان معرفی کرد، تازه چندسالی است که کسانی دیگر هم آثاری از او را ترجمه کردهاند. این اقبال دیرهنگام به داکترو شاید به این دلیل باشد که همراهشدن با ظرافتها و رندیهای داکترو حوصله و تمرکز بیشتری میطلبد چرا که داکترو از آندست نویسندگانی است که با اینکه میراث کلاسیکهای داستاننویسی آمریکا را بهعنوان امکانی غنی برای خلق قصههایی استخواندار در مشت دارد، این میراث را
با خست و حسابگری خرج میکند تا ذرهای از آن هدر نرود. از همینرو است که حین خواندن آثارش حس میکنیم که پا بر زمینی سفت گذاشتهایم و با نویسندهای ریشهدار روبهروییم که سنت داستاننویسی پیش از خود را خوب میشناسد و همانقدر که خوب میداند چطور خوانندهاش را در تاریخ آمریکا بگرداند، خوب هم میداند چطور در این فرآیند احضار تاریخ، از تاریخ ادبیات هم برای ساختن سبک خود وام بگیرد. این سبک تلفیقی و برساخته از سنتهای گوناگون رمان و قصه کوتاه کلاسیک را نهفقط در رمانها که در قصههای کوتاه داکترو، از جمله همین قصه «خانهای میان دشت» هم که خلاصهاش آمد میتوان تشخیص داد. گیریم که در قصههای کوتاه او، این تلفیق و همزمانی سبکهای ناهمزمان، هیات فشرده و مینیاتوریتری به خود گرفته باشند. از آلن پو آغاز میکنیم و قصه «بشکه آمونتیلادو»؛ در این قصه، راوی بهخونسردی داستان فریفتن مردی به نام فورچوناتو و کشاندن او به کام مرگ را بازمیگوید. مسیری که آلن پو در این قصه به مدد راوی اول شخص که قاتل هم هست ترسیم میکند، مسیری است که از وعده به عیش آغاز میشود و در انتها به مرگی فجیع میانجامد. داکترو نیز در خانهای میان دشت،
تقریبا همین مسیر را البته با شاخ و برگی بیشتر، ترسیم کرده است. قول و قرار اول این قصه اینطور نمینمایاند که دستآخر با زیرزمین و جسد سروکار داشته باشیم. قربانیان قصه هم طبعا چنین انتظاری ندارند و با همان کلک وعده به عیش و پول به سرداب مرگ افتادهاند. این اما تمام ماجرا نیست. در طول قصه میبینیم که چطور هول مرموز و مالیخولیایی آلنپویی با سرخوشی و بازیگوشی جوانانه سبک تواین و قُدی و بدویت و انسانگرایی جنوبی فاکنر به هم میآمیزند تا در نهایت سبک خاص داکترو در روایت چرخه پول و خشونت و مالکیت و سودجویی در یک نظام سرمایهمحور که سلطهای نامریی و نهادینه بر شهروندان خود دارد، آشکار شود. خشونت، بیتفاوتی منفعتطلبانه و از آب کرهگرفتن، مضامین اساسی قصههای داکترو در مجموعه قصههای سرزمین دوستداشتنی است. در این قصهها میبینیم که چطور هرامری، از امور معنوی تا امور مادی و زمینی دستمایه فرصتطلبی و سوءاستفادههای مالی و جنسی و انواع سوءاستفادههای دیگر میشود. در این میان البته قصه دوم کتاب، با عنوان «بچه ویلسن» را شاید بتوان استثنا بهشمار آورد. این قصه شاید تنها قصه کتاب است که دستآخر به رستگاری قهرمانانش
ختم میشود. باقی قصهها اما روایت چرخه خشونت و سودجوییاند. «امر خیر»، چیزی است که همواره توسط کانونهای قدرت مصادرهبهمطلوب میشود و به فاجعه میانجامد. در قصه «جولین: یک زندگی» با دوری سرگیجهآور از زندگی دختری روبهرو هستیم که گریزان از تعدی پدرخوانده به تعدیهای پیاپی دیگرانی که به آنها پناه میبرد گرفتار میشود. «جولین: یک زندگی» قصهای است آشکارا درباره خشونت مردانه. داکترو زندگی جولین را روی دایره میریزد. دایره چون گردابی به گردش درمیآید و در هرگردش، قهرمان قصه را بیشتر به عمق تباهی هل میدهد. هرحلقه از دایره این گرداب بهمثابه مرحلهای از دوزخ است و دستآخر شخصیت اصلی قصه را میبینیم که با یکبچه در آمریکا سرگردان است و هیچ پناهگاهی برای او نیست. اما یکی از بهترین قصههای مجموعه، قصه چهارم -والتر جان هارمون- است؛ قصهای که میتوان آن را یکی از نمونههای خوب بهکارگیری حسابگرانه طنز به حساب آورد. والتر جان هارمون مکانیکی است که مدعی شده طی یک گردباد مهیب و درست در لحظهای که گردباد او را از زمین کنده، به جهان ماورایی متصل شده است و آنگاه کلاشی آغاز میشود و مکانیک بینام و نشان با ادعای
«برگزیده»بودن مریدانی دور خود جمع میکند و یک جامعه اشتراکی - عرفانی تاسیس میکند. والتر جان هارمون عملا مالک جان و مال و ناموس مریدان خویش میشود، آن هم با این ترفند آشنا که خریدار و به دوشکشنده بار گناهان آنهاست تا آنها خود، گناه به دوش او نهاده و پاک و آسمانی به بهشت برین رهسپار شوند و والتر جان هارمون را با تمام گناهان زمینی در دوزخ رها کنند. والترجان هارمون از مواهب دنیوی برخوردار است تا مریدانش جان سالم بهدر برند و از همینرو است که بابت تملک داراییهای آنها منتی هم سرشان میگذارد و ژست قربانی به خود میگیرد. در پایان قصه میبینیم که والترجانهارمون با داراییهای مریدانش گریخته و آنها را با کلی بدهی در جامعه اشتراکی بهجا گذاشته تا در هم بلولند و در نهایت در قصه پنجم - بچه، مرده در رُزگاردن - است که داکترو با نشانهرفتن کاخسفید بهعنوان کانون بحران و فاجعه، ضربه خود را مستقیم به نظام سیاسی آمریکا میزند. قصه از قول یک کارآگاه بازنشسته به نام مالوی روایت میشود. در جریان یک مراسم در کاخسفید جسد یک پسربچه زیر یک صندلی گذاشته میشود. پسربچه به قتل نرسیده و بر اثر بیماری تنفسی مرده است، اما قضیه
فورا امنیتی میشود و پای انواع حدسوگمانها درباره عملیات تروریستی و تهدید تروریستها و... به میان میآید. از طرفی گویا هیچکدام از مقامات سیاسی و امنیتی در بند خود بچه مرده نیستند. نظام آمریکا بیشتر نگران شکافهای خود است تا حقیقتی که پیش روی اوست. آنها که رمان «آبکردن» داکترو را خوانده باشند، این دلمشغولی داکترو را با قربانیشدن کودکان در راه بقا و جاودانگی «بزرگ»ها، زودتر بهجا خواهند آورد. این وسط کارآگاه مالوی مانده است پادرهوا که چرا سنگ جلوی پایش انداخته میشود. مدل جستوجوگر سمجی که علیرغم میل صاحبان قدرت در پی کشف حقیقت است مدلی آشنا در سینما و ادبیات داستانی غرب است و داکترو نیز در قصه بچه، مرده در رزگاردن از همین مدل استفاده کرده است. در پایان معلوم میشود دختر یکی از مقامات جسد پسر باغبانشان را که به دلیل بیماری آسم مرده بهمثابه یک هشدار به نظامی که به شهروندانش بیاعتناست در کاخسفید گذاشته است. دختر امیدوار بوده که با این کار شوکی به نظام سیاسی آمریکا وارد کند. اما دستآخر سرخوردگی او در برابر این نظام آهنین بیشباهت به سرخوردگی «ژوزف. کا»ی «محاکمه» کافکا بعد از سخنان خود در پیشگاه
قانون نیست. آنجا هم این بیاعتنایی دادگستری است که سخنان «کا» را خنثی میکند. دختر نومیدانه درباره مقامات سیاسی و واکنش آنها به هشدار او به کارآگاه مالوی میگوید: «اُه خدا، آنها همیشه برندهاند، این جوری نیست؟ آنها خیلی واردند. این مساله آنطور که ما برنامهریزی کردیم اتفاق نیفتاد - ما مثل آماتورها هستیم- حتا اگر همهچیز طبق برنامه پیش میرفت، فکر میکنم آنها میدانستند این موضوع را چطور راستوریس کنند. من فقط فکر کردم شاید این مساله آنها را بهخودشان بیاورد، آنها را بین ما برگرداند. اگر آنها رابطهای را حس کنند، ولو یکلحظه، مثل یکجور شوکدرمانی است، فکر میکنی ککشان میگزد؟ این همان چیزی است که میخواستم... میدانم که تو ذات پدرم و دوستان عالیرتبهاش خشونتی در کار نیست و هرگز روی یکبچه دست بلند نکردهاند. اما میبینی، آنها جوری طراحی شدهاند که یکپارچه آقا باشند...» کارآگاه میپرسد: «طراحی برای چه؟» دختر جواب میدهد: «برای برندهشدن و به ریش همه خندیدن.» با قصه پایانی، چرخه داکترو در مجموعه قصههای سرزمین دوستداشتنی کامل میشود. چرخه تباهی که با خرده جنایتها و کلاهبرداریهایی در گوش و کنار آغاز
میشود و کمکم سراسریبودن جنایت و فاجعه آشکار میشود و دستآخر خود کاخسفید و نظام سیاسی بهعنوان کانون فساد نشانه گرفته میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.