|

انتشار دوباره «عزاداران بَیل» غلامحسین ساعدی

بدویت و اوهام

«عزاداران بیل» غلامحسین ساعدی اولین‌بار در سال1342 منتشر شد، یعنی سه‌سال بعد از اولین مجموعه داستان ساعدی با نام «شب‌نشینی باشکوه». اگر در داستان‌های «شب‌نشینی باشکوه» ساعدی به‌سراغ تصویرکردن فضاهای بسته و نمور و توسری‌خورده ادارات و زندگی سخت و مفلوک کارمندان رفته، در «عزاداران بیل» جغرافیای روستا به تصویر کشیده شده؛ جغرافیایی مملو از فقر و گرسنگی و فلاکت آن‌هم در دوره‌ای که روایت غالب آکنده از تبلیغات مربوط به اصلاحات ارضی است. «عزاداران بیل» از هشت قصه به‌هم پیوسته تشکیل شده که همگی در بَیل می‌گذرند. فضاسازی‌های عحیب و هولناک و سبک خاص ساعدی در «عزاداران بیل» به اوج پختگی خود رسیده و قصه‌های این مجموعه در شمار بهترین کارهای ساعدی به شمار می‌روند. «عزاداران بیل» با این جملات شروع می‌شود: «کدخدا که از خانه آمد بیرون، پاپاخ، سگ اربابی از روی دیوار باغ شروع کرد به وق‌وق و پرید توی کوچه. سگ‌های دیگر که روی بام‌های کوتاه بیل خوابیده بودند سرشان را بلند کردند و خرناسه کشیدند و کدخدا را دیدند که با هیکل دراز توی مهتاب راه می‌رود؛ سرهاشان را گذاشتند روی پاهاشان و دوباره خوابیدند. کدخدا ایستاد و گوش داد؛ صدای زنگوله از بیرون ده شنیده می‌شد؛ صدای خفه و مضطربی که دور می‌شد و نزدیک می‌شد و دور ده چرخ می‌زد. پنجره‌ها همه تاریک بودند؛ آنهایی هم که بیدار بودند، نشسته بودند توی تاریکی و مهتاب را تماشا می‌کردند. پاپاخ آمد و ایستاد کنار کدخدا و بو کشید. کدخدا ایستاده بود و گوش می‌داد؛ صدای زنگوله دور شد. کدخدا آمد طرف استخر و پاپاخ هم به دنبالش. کنار استخر که رسیدند پنجره کوچکی باز شد، کله مردی آمد بیرون». یکی از هولناک‌ترین فضاسازی‌ها و شخصیت‌پردازی‌های ساعدی در «عزاداران بیل»، جایی است که یکی از شخصیت‌های قصه به اسم «موسرخه» به طرز رقت‌انگیز و فاجعه‌باری میل به خوردن پیدا کرده و بعد از مدتی از شکل‌و‌شمایل انسان‌بودن خارج می‌شود و همچون حیوانی گرسنه همه‌جا به‌دنبال چیزی برای خوردن می‌گردد و دست‌آخر به هیولایی بدل می‌شود: «شب که شد، موش‌ها از زیر تابوت آمدند بیرون و آرام‌آرام نزدیک شدند و حلقه زدند دور موسرخه که پیت‌اش را تمام کرده بود و هویج‌ها را به نیش می‌کشید. موسرخه تا موش‌ها را دید با دهان پر بلند شد و با لگد افتاد به جانشان. موش‌ها هجوم بردند و پر شدند توی پیت خالی. موسرخه کیسه هویج و کیسه نان را برداشت و برد گذاشت روی تابوت و خودش هم نشست گوشه دیگر تابوت. ماه که درآمد و داخل آسیاب را روشن کرد، موسرخه از جویدن باز ماند و گوش داد. صدایی شنیده نمی‌شد، جز صدای موش‌ها که رفته بودند توی پیت و دیوارها را با اشتها لیس می‌زدند و یک صدای غریب، انگار که در دوردست ‌صدها دیگش روی اجاق‌ها غل‌غل می‌جوشند». اهالی بیل برای رهایی از شر «موسرخه»، او را به بیرون از بیل می‌برند و رهایش می‌کنند اما بعد از مدتی او در شمایلی ترسناک‌تر به بیل برمی‌گردد و دیگر هیچ شباهتی به انسان ندارد و همچون جانور عجیبی است که نه انسان است و نه حیوان.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.