|

بی‌مهری به بیماران روانی

اختلالات روانی یکی از بیماری‌های شایع دنیای مدرن است. سازمان بهداشت جهانی تخمین می‌زند بیماران روانی نیازمندترین انسان‌ها هستند. در همین ارتباط و در تازه‌ترین آمارهای اعلام‌شده از سوی برخی از صاحبنظران و انعکاس آن در خبرگزاری‌ها، حاکی از ابتلای میانگین 23/6درصد از افراد 15 تا 64ساله کشور به یکی از اختلالات روانی است که نیازمند درمان هستند. استناد به این آمار جای بحث و بررسی دارد چراکه این آمار صرفا افرادی را دربر می‌گیرد که بنابر ضرورت درصدد معالجه و درمان هستند اینکه فرد نسبت به بیماری خود بینش دارد یا از سوی خانواده و مراجع رسمی جهت پیگیری درمان و مراقبت به کادر درمانی اعم از روانپزشک و روانشناس مراجعه می‌کند، خود جای سوال دارد چراکه بسیاری از افراد به دلایل مختلف که پاره‌ای از آن در این یادداشت می‌آید از مراجعه به درمانگر اجتناب می‌کنند. همچنین نرخ شیوع 23/6درصدی اختلالات روانی فارغ از جمعیت 15 تا 64ساله حکایت از آن دارد که از 78میلیون‌نفر جمعیت کشور، حدود 18/5میلیون‌نفر به صورت مستقیم یا غیرمستقیم با اختلالات روانی در ارتباط هستند. این آمار در حالی ارایه می‌شود که نرخ ابتلا به اختلالات روانی در میان افراد بالای 64سال که بنابر تعریف و به‌علت کهولت سن سالمند محسوب شده و مشکلات روانشناختی مختص به خود را دارند، لحاظ نشده، همچنین اختلالات کودکی و نوجوانی نیز در این آمار نمی‌گنجد بنابراین جدای از درست‌بودن آمارهای ارایه‌شده توسط متخصصان، لزوم توجه جدی به تشخیص، مراقبت و پیگیری شاخص‌های سلامت روان در کشور بیش از پیش نمایان می‌شود، در همین ارتباط مسایل و مشکلات گوناگونی در حوزه خدمات روانشناختی و روانپزشکی کشور وجود دارد که به بیان گوشه‌هایی از آن می‌پردازیم. موضوع مهمی که باید در این حوزه مورد تامل قرار گیرد، بافت فرهنگی و سنتی جامعه ایرانی است که با وجود غنی و مزین‌بودن به خصیصه‌های انسانی از قبیل داشتن روحیه نوع‌دوستی و ایثار و... متاسفانه آنگونه که با دیده شفقت و مهربانی به بیماران جسمی، کودک و سالمند می‌نگرد، در توجه و رسیدگی و حتی دلسوزی برای بیماران روانی ناتوان است به‌گونه‌ای‌ که در نزد اکثریت افراد جامعه مبتلایان به اختلالات روانی افرادی خطرناک و غیرقابل‌پیش‌بینی تصور می‌شوند و حتی به حقوق اولیه آنها که شامل تردد و زندگی مستقل در میان افراد بهنجار است با دیده تردید نگریسته می‌شود. متاسفانه این پیشداوری را رسانه‌ها و وسایل ارتباط‌جمعی کشور ناخواسته و با پررنگ‌کردن جرم و جنایات صورت‌گرفته توسط بیماران روانی به افکارعمومی منتقل کرده‌اند. این در حالی است که اکثر بیماران روانی افرادی بی‌آزار و نیازمند کمک هستند که در مواجهه با مشکلات و سختی‌های زندگی کم آورده‌اند و چنانچه مداخلات پزشکی و روانشناسی به‌موقع صورت پذیرد و جامعه و خانواده حمایت عاطفی و روانی لازم را به آنان اعمال کند، احتمال بهبودی آنان فراوان است و این اشخاص می‌توانند به زندگی بهنجار برگردند. بنابراین تعداد کمی از مبتلایان هستند که قادر به کنترل رفتار و عواقب ناشی از آن نیستند و ممکن است مشکلاتی را در جامعه به وجود آورند که این افراد نیز معمولا شناسایی شده و در مراکز و آسایشگاه‌های روانی نگهداری می‌شوند. یکی دیگر از مشکلات پیش‌رو، عدم ‌مراجعه به‌موقع افراد به روانپزشکان و روانشناسان است که این مساله می‌تواند به دلایل زیر باشد: 1- خوردن برچسب و انگ بیماری روانی که معمولا باعث می‌شود افراد و خانواده‌ها از مراجعه به روانپزشک یا پزشک اجتناب کنند چرا که همین موضوع می‌تواند ازدواج، استخدام و... و حتی روابط اجتماعی اعضای خانواده فرد بیمار را تحت‌تاثیر قرار دهد. بنابراین خانواده‌ها معمولا ترجیح می‌دهند این موضوع در داخل خانواده به‌عنوان مشکلی خانوادگی و خصوصی باقی بماند و متاسفانه اینجاست که وجود یک فرد بیمار با آشفتگی‌های روانی در خانواده که از خدمات روانشناختی و روانپزشکی هم محروم مانده است باعث به‌وجودآمدن مشکلات بین‌فردی در داخل خانواده شده و زندگی فردی و اجتماعی اعضای خانواده را با چالش مواجه می‌کند. حال اگر خانواده آگاهی و شناخت لازم از بیمار روانی و شرایط او نداشته باشد متاسفانه حقوق اولیه بیمار نادیده گرفته شده و ضرب‌وجرح و زندانی‌شدن بیمار به‌منظور تنبیه وی در انجام رفتارهای غیرطبیعی و گاها مخفی‌نگه‌داشتن وی و مشکلاتش از انظار اتفاق می‌افتد که همین موضوع سیکل معیوبی از مشکلات دیگر را در خانواده‌های بیماران سبب می‌شود. 2- هزینه بالای خدمات روانشناختی، مشاوره و روانپزشکی، متاسفانه هزینه مشاوره و بهره‌مندی از خدمات روانپزشکی و روانشناسی در کشور ما بالاست و متاسفانه تحت پوشش خدمات بیمه‌ای نیز نیست. 3- قیمت بالای داروها و دردسترس‌نبودن مراکز تخصصی و فوق‌تخصصی در برخی از مناطق کشور. 4- سودجویی برخی افراد از زدن انگ بیمار روانی به اطرافیان خود به دلایل سودجویانه مادی و معنوی. متاسفانه در برخی از موارد جست‌وجوی درمان‌های روانی برای فرد مبتلا از سوی خانواده‌ها به منظور شانه‌خالی‌کردن از زیر بار مسوولیت فردی و اجتماعی خود و روانه‌کردن فرد بیمار به آسایشگاه‌ها و مراکز نگهداری و گاه نیز به منظور تسلط مالی و روانی بر وی و مهجور شناخته‌شدن بیمار است در حالی‌که مهجوربودن نیاز به حکم دادگاه و اذعان و تایید چندین نفر متخصص روانپزشکی یا روانشناس دارد و با یک مصاحبه تشخیصی از سوی یک روانپزشک نباید شرایطی فراهم شود که یک انسان از حقوق شهروندی و بدیهی‌اش محروم شود. بنابراین در اینگونه موارد ضروری است با مراجعه به چندین متخصص حاذق و مراکز مربوطه معاینات تشخیصی لازم اعمال شود متاسفانه یکی از مشکلات و آسیب‌های این حوزه اکتفاکردن به تشخیص اولیه متخصص اعصاب و روان بوده و بدون توجه به شرایط محیطی آسیب‌زا یا اظهارات فرد مبتلا که سعی در نشان‌دادن سلامت وضعیت روانی خود دارد، این تلاش را به هذیان و توهم وی نسبت می‌دهند و چنانچه اطرافیان فرد بیمار از نفوذ و اعتبار مالی یا اجتماعی برخوردار باشند، زدودن انگ بیمار روانی‌بودن از فرد غیرممکن است. لازم به یادآوری است داشتن یک افسردگی خفیف یا دیگر اختلالات روانی که عموما فرد را از اداره زندگی‌اش ناتوان نمی‌کند، نباید دستاویز افراد و اطرافیان سودجو بیمار قرار گیرد البته این موارد استثناست و کادر روانپزشکی و روانشناسی کشور اصول حرفه‌ای‌شان را در بیشتر مواقع رعایت می‌کنند اما گاهی ارایه شرح حال نادرست از سوی اطرافیان بیمار و در اختیار قرارندادن اطلاعات درست و واقعی باعث چنین اشتباهاتی می‌شود به همین منظور لازم است در تشخیص اختلال روانی که قبلا توسط متخصص دیگری ذکر شده دقت لازم اعمال گردد و همه جوانب بررسی شود هرچند صدور حکم مهجوربودن فرد بیمار توسط دادگاه به آسانی ممکن نیست، اما همین برچسب‌خوردن سبب سوءاستفاده مالی و حتی روانی اطرافیان از فرد بیمار می‌شود چنان‌که در برخی از مراکز نگهداری از بیماران روانی سازمان بهزیستی نه‌تنها خانواده‌ها از دادن سهم مشارکت خود به مراکز نگهداری تحت نظارت سازمان شانه خالی می‌کنند، بلکه یارانه متعلق به بیمار را نیز دریافت کرده و از تخصیص این رقم ناچیز به شخص بیمار هم خودداری می‌کنند. 5- عدم پیگیری درمانی به‌منظور بازتوانی بیماران و بازگشت این افراد به زندگی بهنجار. متاسفانه مشکل دیگری که مانع از مستقل‌شدن فرد بیمار و بازگشت مجدد وی به زندگی بهنجار است، ضعف عملکرد مددکاری و روانشناسی در سیستم‌های بهداشتی، حمایتی و رفاهی دولتی است که معمولا از توجیه خانواده بیماران بعد از ترخیص بیمار از مراکز درمانی و آسایشگاه‌ها ناتوان است چرا که بهبود به خودی‌خود اتفاق نمی‌افتد مگر اینکه شرایط لازم جهت حمایت عاطفی و روانی از این بیماران اعمال شود اشتغال به کار آنان، کمک به ترمیم مشکلات بین‌فردی و زناشویی بیماران با همسران و فرزندان و... یا حتی ازدواج افراد بیمار و مجرد با لحاظ شرایط خاص می‌تواند در پیشگیری از عود مجدد بیماری و کمک به بازتوانی آنان موثر باشد اما متاسفانه سیستم‌های بهداشتی، رفاهی و اجتماعی کشور در این زمینه عملکرد مطلوبی نداشته و حتی از فرهنگسازی لازم به منظور آگاهی‌بخشیدن و اطلاع‌رسانی مناسب به اعضای خانواده‌ها، جامعه و شهروندان در داشتن رفتار شایسته و مطلوب با این افراد کوتاهی کرده‌اند. از دیگر مشکلات این حوزه نحوه نگرش متخصصان اعصاب‌وروان به پروسه درمان است که برخلاف دیگر نقاط دنیا، بعضی از روانپزشکان و متخصصان اعصاب و روان بیشتر به دارودرمانی توجه داشته و پروسه درمانی خود را بی‌نیاز از حضور روانشناسان می‌دانند یا اینکه شخصا به روان‌درمانی می‌پردازند و این در حالی است که علم روانشناسی نیز مانند دیگر علوم در حال تخصصی‌شدن بوده و همان‌گونه که جای پرستار را پزشک نمی‌گیرد، روانپزشکی که بخواهد نسبت به ارایه خدمات روانشناختی اقدام کند، باید آموزش‌های لازم را کسب کند بنابراین لازم است کارشناسان حوزه روانشناسی کشور در همکاری مستمر با روانپزشک و متخصصان اعصاب‌وروان بوده و یکی از اعضای ثابت تیم مراقبتی در ارایه خدمات روانشناختی و روانپزشکی باشند که این مهم اغلب در بیمارستان‌ها و مراکز نگهداری بیماران رعایت می‌شود اما در مواردی که شخص صرفا به روانپزشک یا روانشناس مراجعه می‌کند، باید پروسه درمانی به وی و خانواده فرد اطلاع‌رسانی شود. با توجه به آنچه گفته شد، انتظار می‌رود متولیان سلامت کشور نسبت به ارتقای شاخص‌های بهداشت روان توجه لازم را مبذول داشته و در تعیین سرانه سلامت کشور سهم خدمات روانشناختی و روانپزشکی و... را لحاظ کنند. از دیگر اقدامات اساسی در این حوزه فرهنگسازی مناسب توسط دستگاه‌های ذی‌ربط و صداوسیما و دیگر رسانه‌هاست که به جای پیشداوری غلط درباره بیماران روانی نسبت به فرهنگسازی مناسب و آگاهی‌بخشی در نحوه برخورد با بیماران روانی، مشکلات آنان و چالش‌های پیش‌رو که خانواده و اطرافیان فرد را درگیر می‌کند، اقدام کنند بدیهی است حمایت عاطفی و روانی از فرد بیمار توسط خانواده، شهروندان و جامعه و همچنین تغییر نگرش مسوولان در حوزه‌های بهداشتی، رفاهی و اجتماعی کشور به نسبت بیماران روانی و به تبع آن ارایه خدمات مناسب روانشناختی، حمایتی و... می‌تواند در کاهش بسیاری از هزینه‌های مالی و کمک به ارتقای سطح شاخص‌های بهداشت روان در جامعه موثر باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.