معاون مبارزه با کلاهبرداری پلیس آگاهی «ناجا» در گفتوگو با «شرق» مطرح کرد
ضعفها و نیازهای مالباختگان؛ بستری برای کلاهبرداری
شرق، شاهد حلاج: کلاهبرداری، جرمی است که در آن خشونت و روشهای متداول در جرایم دیگر نقشی ندارد و به شکلی نرم و زیرکانه انجام میشود. کلاهبرداران نقشهشان را با طرح ادعاهای واهی و وسوسهکردن طعمههای خود پیش میبرند. بازار این مجرمان با وجود هشدارهای مکرر پلیس همچنان داغ است و پروندههای زیادی در محاکم به این جرم اختصاص دارد. در گفتوگو با سرهنگفریدون رهبریان - معاون مبارزه با کلاهبرداری پلیس آگاهی ناجا-به بررسی این جرم و راههای پیشگیری از آن پرداختهایم: در حال حاضر شایعترین شیوههای کلاهبرداری چیست؟ کلاهبرداری تحت عنوان لیزینگ، کلاهبرداریهای تلفنی و کلاهبرداری در غالب امور بازرگانی بیشترین بخش کلاهبرداریها را تشکیل میدهد. درباره شیوههای کلاهبرداری بارها به مردم هشدار داده و اطلاعرسانی شده سوال اینجاست که چرا باز هم شاهد هستیم همین شگردها همچنان استفاده میشود و برخی شهروندان هنوز فریب همان حقهها و ادعاها را میخورند؟ شاید دلیل این اتفاق را بتوان بیتوجهی یا بیاطلاعی از هشدارها دانست. در بعضی موارد با اینکه شیوع نوعی از کلاهبرداری جزیی است، با
این وجود احساس میکنیم اطلاعرسانی لازم است، چون اعتقاد قلبی ما این است که یک مورد کلاهبرداری هم زیاد است. نقش فرد مالباخته در وقوع کلاهبرداری چیست؟ اصل نقش را خود مالباخته دارد یعنی اگر مالباخته چارچوب و مقرراتی را که لازم است مراعات کند، اتفاقی نمیافتد. برای مثال اگر هزارپیامک بیاید که شما برنده شدهای، آن را پاک میکند. یا مثلا در آگهیهای اغواکننده افراد باید آگاه باشند که قطعا نقشهای پشتسر این ماجرا وجود دارد. برای پیشگیری از کلاهبرداری چه کارهایی را باید انجام داد؟ بخشی از ماجرا وظیفه پلیس است که اطلاعرسانی کند. ما این کار را انجام میدهیم اما بخش دیگر به خود مردم مربوط است. بهعنوان مثال مردم اگر قصد دارند معامله ملکی انجام دهند، باید به مشاوران املاکی مراجعه کنند که دارای پروانه و معتبر هستند و اگر ملکی را خریدوفروش میکنند، حتما کد رهگیری آن را بگیرند که نشاندهنده اعتبار معامله است. خرید و فروش خودرو هم به همین صورت است و مردم باید به مشاورانی که دارای پروانه هستند، مراجعه و قراردادشان را آنجا مکتوب کنند و از قرارداد دستی بین دوطرف که عمدتا مشکل ایجاد
میکند، پرهیز کنند. حضرتعلی(ع) میفرمایند: «معاشرت کنید چون برادران و معامله کنید چون بیگانگان» مردم باید در بحث دادوستد دقت کنند. فرق اصلی مجرمانی که کلاهبرداری انجام میدهند با بقیه مجرمان چیست؟ مثلا آیا ضریب هوشی بالاتری دارند یا متعلق به قشری خاص از جامعه هستند؟ تفاوت این دسته با بقیه مجرمان در ضریب هوشی نیست. شاید آنها به عاقبت کارشان بیشتر فکر میکنند. چون در جرایم خشن مانند کیفقاپی و انواع سرقت برخورد شدیدتر است و در قانون هم مجازات سنگینتری برای آنها در نظر گرفته شده است. کلاهبرداران آنقدر هم باهوش نیستند و این به غلط جا افتاد که هوش بالایی دارند. آنها فقط اتوکشیده هستند و البته از ضعفهای افراد استفاده میکنند یعنی اول نیازهای قربانی را میسنجند و بعد دامشان را براساس ضعفها و نیازهایی که افراد دارند، پهن میکنند. کلاهبرداران از همه اقشار هستند و نمیتوان قشر خاصی را جدا کرد و گفت کلاهبرداران عمدتا از این گروه هستند. هرکدام از آنها بهواسطه هوش و توانایی خودش همینطور قدرت ریسکی که دارد، مرتکب جرم میشود. از نظر ویژگیهای روانشناختی چطور؟ آیا کلاهبرداران با بقیه
مجرمان تفاوتی دارند؟ آنها دنبال رفاه هستند و به آن سبک از زندگی عادت کردهاند. عمدتا ولخرجی میکنند. اصولا مجبور هستند ولخرجی کنند تا طعمه را به دست بیاورند. ما موارد زیادی داشتهایم که فردی کلاهبردار دفاتر شیکی را راه انداخته است. مالباخته وقتی وارد چنین دفتر کاریشده جو آنجا او را گرفته و در دام افتاده است. بههرحال کلاهبرداران این کارها را انجام میدهند و بدون فکر خرج میکنند. در نهایت با خودشان فکر میکنند خب به زندان میروم و میگویم ندارم. متاسفانه افرادی که مالباخته میشوند، عمدتا به 50درصد مال خودشان هم نمیرسند. اتفاقا یکی از موضوعات درباره کلاهبرداری همین است. به نظر میرسد قانون مبارزه با کلاهبرداری نقایصی دارد. مالباخته بعد از معطلی طولانیمدت با دریافت بخشی از پولی که از دست داده است، مجبور به رضایت میشود. به نظر شما در این بخش از قانون ضعفی وجود دارد؟ نیروی انتظامی نمیتواند فراتر از قانون اقدام کند و قانون هم تکلیف را روشن کرده است البته قانون خوبی در مورد تشدید مجازات مرتکبان ارتشا و کلاهبرداری داریم. ما هم قانونی برخورد میکنیم، ولی وقتی مالباخته میبیند
10میلیونتومان را از دست داده و فرد کلاهبردار هم میگوید ندارم و واقعا هم بررسی شده است و آن فرد پولی ندارد، در اینجا با خودش فکر میکند زندانماندن کلاهبردار دردی از او دوا نمیکند بنابراین، به این نتیجه میرسد که اگر پنجمیلیونتومان بگیرد و رضایت دهد، بهتر از این است که چیزی نگیرد. بیشتر افرادی که مورد کلاهبرداری قرار میگیرند بنا بر همین طرز فکر مبلغی بهمراتب پایینتر از مالی که از آنها کلاهبرداری شده است، دریافت میکنند. پیچیدهترین پرونده کلاهبرداری که با آن روبهرو بودهاید، چه بوده است؟ از آن سوالات سخت است. دو، سهمورد بوده اما الان یادم نیست. پیچیدگی آنها هم به این خاطر بوده که در جرم کلاهبرداری عمدتا ردپایی از جعل هم دیده میشود عمدتا فرآیند رسیدگی در بحث کلاهبرداری کمی مشکل است. شاید ما عکس و چهره فرد کلاهبردار را داشته باشیم اما هویت او را ندانیم که همین رسیدن به افراد را مشکل میکند اما با فرآیندهایی که داریم و اقدامات فنی و پلیسیای که انجام میدهیم، به کلاهبرداران میرسیم. همانطور که اشاره کردید، فرآیند رسیدگی در بحث کلاهبرداری مشکل است بنابراین کارآگاهان
ویژه مبارزه با کلاهبرداری باید چه ویژگیهایی نسبت به همکارانشان در بخشهای دیگر داشته باشند؟ به نظر من هیچفرقی وجود ندارد. اینها در بحث کلاهبرداری بهدنبال دستگیری مجرمان هستند و آنها هم در مباحث دیگر فعال هستند و در دوایری مانند قتل، سرقت و آدمربایی انجام وظیفه میکنند. البته این را هم باید بگویم کارآگاهان ما این توانایی را دارند که در شاخههای مختلف فعالیت کنند، مثلا خود من هم در بحث سرقت و هم در بحث قتل فعالیت داشتهام و الان هم در بحث کلاهبرداری خدمت میکنم. کارآگاهان ما عمدتا چندوجهی هستند. بههرحال نوع جرایم با هم فرق دارد و هرکدام به نیروی متخصص خودش نیاز دارد. درواقع این مجرمان هستند که فرق میکنند. در مجموع میتوانم بگویم هیچکدام از کارآگاهان ما مزیتی نسبت به دیگری ندارد. به نظر شما معروفترین کلاهبردار ایرانی چه کسی است؟ نمیگویم. شما میخواهید معروفش کنید. بهتر است دنبال اسامی نباشیم. دنبال این باشیم که فرآیندها درست شود. اکثر مردم ما آگاه هستند باید کاری کنیم تا افرادی که ناآگاه هستند و سهلانگاری میکنند، در دام مجرمان نیفتند. برای
رسیدن به این هدف باید آموزش و اطلاعرسانی بیشتر شود چرا در بحث کلاهبرداری مانند راهنماییورانندگی تیزرهای آموزشی تهیه نمیشود؟ در بحث راهنماییورانندگی مردم با افراد دیگر طرف نیستند و خودشان باید مواردی را رعایت کنند ولی در بحث کلاهبرداری اگر چنین کاری انجام شود، ممکن است افرادی ایده بگیرند که چگونه مرتکب جرم شوند. ما کارهایی را که احساس کنیم لازم است در رسانههای نوشتاری و دیداری و شنیداری انجام میدهیم علاوه بر این فیلمهای چندقسمتی را در غالب طنز تولید کردهایم که عمدتا مربوط به کلاهبرداری تلفنی است و شیوهها و شگردها و هشدارهای لازم را در آن گنجاندهایم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.