|

نقدی بر مستند «دست‌به‌مهره»

بدهکاری روزگار

فرانک آرتا

«دست‌به‌مهره»، فیلمی پرتره از زندگی کوروش حافظی است؛ مردی که در ابتدای فیلم معلوم نمی‌شود چرا فیلمساز سراغ او رفته، اما به مرور تماشاگر متوجه می‌شود به‌دلیل ابتلا به انواع و اقسام سرطان‌ها به شهرت رسیده است. با وجود سوژه بکری که فیلمساز انتخاب کرده، آن چیزی که فیلم را قابل دیدن می‌کند، ساختاری است که برای نمایش جزییات زندگی این مرد در نظر گرفته. در ابتدای فیلم، گفت‌وگوی تلفنی مردی را پشت اتومبیل شخصی‌اش می‌بینیم که به‌دنبال حل‌شدن درصد جانبازی و درست‌شدن وضعیت بیمه و حقوق بازنشستگی‌اش است. در طول فیلم با ارجاعات متنوع و متعدد به زندگی گذشته این مرد با شخصیت او بیشتر آشنا می‌شویم. هرچند که این سوژه می‌توانست تا ورطه احساساتی‌گری و درآوردن اشک تماشاگر پیش برود، اما درعوض در فیلم با وجود سیطره و سایه مرگ بر زندگی کوروش حافظی، راه‌های گریز برای زندگی‌کردن و نبرد او با طبیعت را که مصافی نابرابر است مشاهده می‌کنیم. این مرد شصت‌واندی‌ساله با همسرش 20سال تفاوت سنی دارد. همسرش با وجود بیماری‌اش حاضر شده با او زندگی کند و نزدیک هفت‌سال است که زندگی مشترک خود را آغاز کرده‌اند. در حقیقت او با وجود چندین‌نوع سرطان همچنان امید به زندگی دارد. البته روایت زندگی او هم فرصتی را فراهم می‌کند تا ضمن نقد برخی نهادها، تاثیر مخرب تحریم‌ها بر بیماران یادآوری شود و همچنین سنگینی هزینه‌های درمان و کلا جامعه‌ای را که درگیر مشکلات متعدد است به دور از قضاوت‌های غیرمنصفانه شاهد باشیم. شطرنج؛ بازی مورد‌علاقه آقای حافظی، تاثیری دراماتیک و کاربردی در فیلم دارد، طوری که او همچون یک بازیگر ماهر و قهار سعی می‌کند مات نشود. کیش و مات در بازی شطرنج، همانا حکایت زندگی این مرد است. هربار که موفق می‌شود از یک بیماری رهایی یابد، بیماری دیگری در وجودش ریشه می‌دواند. در حقیقت ساختار فیلم، همچون پاندولی میان حرکت مرگ و زندگی در تلاطم است. آنجا که بار عاطفی فیلم روی مشکلات شخصیت اصلی متمرکز می‌شود، فیلمساز گریزی به داشته‌ها و شادی‌های او می‌زند. اما نکته جالب فیلم این است که هرچه به انتها نزدیک‌تر می‌شویم، بدون اینکه به‌وضوح تصویری مشاهده کنیم، از طریق نورپردازی و البته دیالوگ‌های آقای حافظی منتظر وقوع فاجعه‌ای هستیم. این مرد هرچند شغل اصلی‌اش دریانوردی است، اما مرکب اصلی‌اش که در فیلم دیده می‌شود، اتومبیل اوست. حتی آن زمان که همسرش پشت ماشین می‌نشیند و او کنارش، اجازه نمی‌دهد در سفرهای خارج‌شهری مثل شمال همسرش پشت ماشین بنشیند و خودش رانندگی می‌کند، چون اعتقاد دارد رانندگی در جاده خطرناک است. در پایان در میان نگاه تعجب‌آمیز پزشکان معالج، کوروش حافظی بر بیماری‌هایش غلبه می‌کند. مشکل بیمه و حقوق و درصد جانبازی‌اش حل می‌شود و همچنان علاقه دارد به زندگی خود همچون سلحشوری ادامه دهد. اما آنجا که از قول مادرش تضمین می‌کند که سرنوشت آدمی را از قبل نوشته‌اند، به این باور رسیده که اگر هم بمیرد، در سن 60سالگی به مرگ طبیعی مرده و نه به‌خاطر بیماری. یا آنجا که در میهمانی منزلش دوستانش به او می‌گویند زندگی بدهکار توست، همچنان نمی‌خواهد تسلیم مرگ شود و از اتفاقات و ناگواری‌های زندگی خود ناراضی نیست. اما او نمی‌داند که مرکب او از سال‌های قبل همان سفیر مرگ اوست. در انتهای فیلم جمله‌ای خبری بازی سرنوشت را به نمایش می‌گذارد: «آقای کوروش حافظی در یکی از سفرهای خود به شمال طی حادثه تصادف جان خود را از دست می‌دهد.» اینجاست که برگ‌برنده فیلمساز رو می‌شود و در روایت خود پایانی را متصور می‌شود که: «اجل‌برگشته می‌میرد نه بیمار سخت».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.