|

رشد اقتصادی و بحران محیط‌زیست

جواد لگزیان

«جیم استنفورد» در مجموعه کتاب «اقتصاد به زبان خودمان» معتقد است لازم نیست که شما یک اقتصاددان باشید تا بتوانید درباره علم اقتصاد چیزی بدانید. همچنان که در فرهنگ ما ایرانیان اقتصاد را علم یا هنر تدبیر منزل می‌دانستند، یعنی تامین معاش و برنامه برای رفع نیاز. هر انسانی اقتصاد را تجربه می‌کند، هر انسانی به نوعی در آن نقش ایفا می‌کند و هر انسانی در نظام اقتصادی دارای منافعی است: در چگونگی عملکرد نظام اقتصادی، در میزان کارایی آن و اینکه نظام اقتصادی به سود چه کسی عمل می‌کند. از نگاه «استنفورد» هر فرد درکی عامیانه از جایگاه خود در نظام اقتصادی و همچنین از نحوه عملکرد خود (در مقایسه با دیگران، در مقایسه با گذشته خویش و در مقایسه با انتظاراتش) دارد. تمام مفاهیم علم اقتصاد و تاریخ آن در این کتاب به زبانی ساده و نثری شیوا مطالعه می‌شود تا اقتصاددانانی کارآمد تربیت کند که به گفته استنفورد راه به آینده بگشایند: جامعه‌ای را تصور کنید که آدم‌های معمولی از علم اقتصاد سر درمی‌آورند و منافع غالبا متعارضی را که در مسایل اقتصادی وجود دارد تشخیص می‌دهند. در چنین جامعه‌ای، افراد بیشتری قادرند تصمیم بگیرند که چه‌چیز برایشان مناسب‌تر است -به‌جای آنکه به اقتصاددانان و اهل فن اعتماد کنند- و البته چنین جامعه‌ای، دموکراتیک‌تر خواهد بود. در سومین جلد از مجموعه «اقتصاد به زبان خودمان»؛ «جیم استنفورد»، در پنج‌فصل رقابت، سرمایه‌گذاری و رشد اقتصادی، بیکاری و اشتغال، تقسیم کیک و نظام سرمایه‌داری و محیط‌‌زیست ساختار سرمایه‌داری به منزله نظام را توضیح و تفسیر می‌کند. با هم پاسخ استنفورد را به پرسش کلیدی «آیا رشد اقتصادی در بحران محیط‌زیست مقصر است؟» مرور می‌کنیم: بسیاری از فعالان عرصه محیط‌‌زیست، «رشد اقتصادی» را در به‌وجودآمدن مشکلات محیط‌زیستی مقصر می‌دانند. و قطعا آشکار است که گسترش قابل‌توجه تولید در مقیاس جهانی در 200سال گذشته، علت نهایی بحران زیست‌محیطی است که ما در حال‌حاضر مشغول دست‌وپنجه نرم‌کردن با آن هستیم. با وجود این، معنای ضمنی (و گاه نتیجه واضح) این نوع نگاهِ «ضد رشد» این می‌شود که گویی برای محافظت از محیط‌زیست باید روندِ رشد، کُند یا متوقف شود. این نگاه، نوعی تقابل و دشمنی کامل بین پیشرفت اقتصادی و محافظت از محیط‌زیست را ایجاب می‌کند که به گمان من نه به نظام اقتصادی کمک خواهد کرد و نه به محیط‌‌زیست. شاید بتوان گفت بخشی از مشکل در اینجا به دقیق‌نبودن واژه‌ها برمی‌گردد. اقتصاددان‌ها «رشد اقتصادی» را به‌عنوان هر نوع افزایش در ارزش واقعی (بعد از تورم) GDP تعریف می‌کنند. در حالی‌که این افزایش ممکن است در عرصه‌های بسیار متفاوتی رخ دهد که هریک پیامدهای زیست‌محیطی بسیار متفاوتی دارند. باید روشن شود که آیا منظور از رشد اقتصادی، معدن‌کاوی‌های بیشتر است یا مراکز مراقبت از کودکان بیشتر؟ به میدان‌آمدن اتومبیل‌های شخصی بیشتر است یا عرضه خدمات حمل‌و‌نقل عمومی بیشتر؟ به‌معنای افزایش در «کمیت» تولید است یا «کیفیت» تولید؟ در حالی که بر مبنای تعریف فعلی GDP، همه اینها رشد محسوب می‌شود. از سوی دیگر، برخی متخصصان محیط‌‌زیست رشد اقتصادی را تنها به افزایش در کمیت محصولات یا مقیاس تولید اقتصادی اطلاق می‌کنند و آن را در مورد افزایش کیفیت یا ارزش آن تولیدات به‌کار نمی‌برند. از نظر آنها، رشد معادل است با تولید «چیز»های بیشتر. بلی، در این نوع نگاه، رشد آشکارا و مستقیما به تخریب محیط‌‌زیست می‌انجامد. زیرا تولید به مقدار بیشتر، به‌معنای استفاده از مواد اولیه طبیعی بیشتر و تولید آلودگی بیشتر است. مگر آنکه با اقداماتی نظیر بهبود نحوه بهره‌برداری از منابع طبیعی، بهبود کارایی در نحوه استفاده از این مواد، یا جلوگیری از آلودگی، این تخریب را جبران کنیم و این قبیل اقدامات تا زمانی که بهبود کیفیت تولیدات، یا گسترش تولیدات خدماتی به‌عنوان «رشد» در نظر گرفته نشود، میسر نیست. با وجود این من از معنای گسترده‌تر و عمومی‌تر واژه «رشد» استفاده می‌کنم: یعنی افزایش ارزش واقعی کالاها و خدمات مورد خرید و فروش. از نظر من، بخشی از راهکار ما برای مواجهه با مساله محیط‌زیست، از طریق مدیریت و هدایت این جریانِ «رشد»، به سمت فعالیت‌های کمتر مخرب و آسیب‌زا امکان‌پذیر است. برخی از معضلات آلودگی، آشکارا با رشد نظام‌های اقتصادی و بهبود استانداردهای زندگی بهتر همراه خواهند شد، اما این همه ماجرا نیست و از جهاتی دیگر، نظام‌های اقتصادی هرچه ثروتمندتر می‌شوند آسیب بیشتری به محیط‌زیست وارد می‌آورند -به‌ویژه از طریق مصرف انرژی بیشتر و بنابراین انتشار مقادیر بیشتری گازهای گلخانه‌ای. به این ترتیب، رشد اقتصادی به‌تنهایی تضمینی برای محافظت از محیط‌‌زیست یا بهبود وضعیت انسان نمی‌تواند باشد. بلکه برای اطمینان از اینکه مزایا و دستاوردهای ناشی از رشد اقتصادی، در دسترس توده‌های مردم قرار می‌گیرد یا نه، لازم است تا روند رشد، مدیریت و کنترل شود. از سوی دیگر، بسیار دشوار و شاید غیرممکن باشد که بتوان بدون رشد اقتصادی شاهد بهبود قابل‌توجه در استانداردهای زندگی توده مردم بود. با این حال، تحت نظام سرمایه‌داری، در دوره‌هایی که رشد اقتصادی متوقف می‌شود (حین دوره‌های رکود)، شرایط اقتصادی و سیاسی به شیوه‌هایی تغییر می‌کند که آشکارا به تضعیف وضعیت افرادی که در این نظام کار می‌کنند و همین‌طور چشم‌اندازهای پیشرفت زیست‌محیطی می‌انجامد. در چنین دوره‌هایی ما شاهد بیکاری فرا‌گیر، رشد فقر، نزاع برد- باخت بر سر توزیع (که در آن بُرد یک گروه تنها از طریق باخت گروه دیگر میسر است) و هجوم برای کسب درآمدهای فوری و نیازهای مصرفی (به‌جای توجه و در نظرگرفتن چالش‌های بلندمدت نظیر «پایایی») هستیم. مشکل، در اینجا نظام سرمایه‌داری است، نه نبود رشد اقتصادی. غیرممکن نیست یک نظام اقتصادی ‌که رشد اقتصادی ندارد، بتواند از بروز چنین نتایج منفی‌ای (نظیر بیکاری، فقر و رکود) جلوگیری کند، اما نظام سرمایه‌داری نمی‌تواند چنین نظامی باشد چراکه نظام سرمایه‌داری تکیه‌اش بر عطش سودهای فزاینده‌ای‌ است که تحت فشار رقابت قرار دارد و برای تحریک سرمایه‌گذاری در کسب‌وکار -که کل سیستم بر پاشنه آن می‌چرخد- به این سودها نیاز دارد. به این ترتیب، رشد اقتصادی برای نظام سرمایه‌داری امری حیاتی است که بدون آن این نظام فلج می‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.