بحث درباره «فلسفه و اجتماع» در روز جهانی فلسفه
گروه اندیشه: به مناسبت روز جهانی فلسفه، موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، نشستی با عنوان «فلسفه و اجتماع» برگزار کرد. این موسسه هرسال به مناسبت روز جهانی فلسفه با برگزاری نشستی با حضور صاحبنظران این حوزه به بحث درباره یکی از مسایل مهم فلسفه میپردازد. دوشنبه هفته گذشته نیز به سیاق سالهای پیش به مناسبت این روز، نشستی برگزار شد و بنا به اهمیت جهان امروز، به موضوع «فلسفه و اجتماع» پرداخته شد. آنچه در ادامه میآید گزارش مختصری است از بحث درباره «فلسفه و اجتماع». در ابتدای نشست غلامحسین ابراهیمیدینانی به عنوان اولین سخنران، با اشاره به مفهوم جامعه گفت: «اجتماع، جامعه است و تا زمانیکه جامعه را نشناسیم فلسفه را نخواهیم شناخت. جامعه را باید با فلسفه شناخت، باید نشان داد جامعه مجموعهای از افراد است، از تکتک افراد با ارتباط حاصل میشود یا بدون ارتباط فکری؟» او با بیان اینکه ارتباطات با تفکر و عقل صورت میپذیرد، افزود: «باید مشخص کرد این ارتباط، علمی است یا تجربهای شخصی؟ فلسفه یعنی عقل و در حقیقت، نظام فکری معقول، فلسفه نامیده میشود. همچنین جامعه متشکل از افراد نیست بلکه از ارتباط به وجود
میآید. ولی آیا شناخت جهان، شناخت تکتک انسانهاست؟ در این صورت اگر انسان تکتک موجودات را شناخته و آنها به تجربه او درآمدهاند، آیا تعداد موجوداتی که به تجربه درآمدهاند بیشتر از موجوداتی است که به تجربه درنیامدهاند یا بالعکس؟ از اینرو، برخی از افراد، عالم را عبث و بیهوده میدانند که به این افراد باید گفت اگر کل عالم عبث است، در این عبث چگونه موجودی پیدا میشود که بداند عبث است؟» دینانی در ادامه تاکید کرد: «جهان نظام معقول است و هیچ چیزی در این عالم، بدون ربط نیست و اگر ربط از موجود گرفته شود، دیگر وجود ندارد اما درعینحال خود ربط را نمیتوان مشخص کرد. فیلسوف برای فهم این مساله میکوشد اما اینکه قادر خواهد بود به این امر هم دست یابد یا نه، بحث دیگری است. آنچه در این میان مهم است، کوشش اوست و اگر روزی فیلسوفی یافت شود که بگوید من تمام اسرار هستی را کشف کردهام، قطعا دچار بلاهت شده است.» وی با اشاره به اینکه عقل ابزار نیست بلکه فعال است و هر عقلی فعال است، افزود: «اما عقل منفعل هم وجود دارد که دیده میشود، یعنی وقتی به فعلیت رسیدیم ذات آن فعالیت است. عقل منفعل تنها در جایی دیده میشود که هنوز به فعالیت
نرسیده مانند عقل بچهای که تازه به دنیا آمده است.» وی با بیان اینکه عقل دادهها را به دست میآورد و به کار میبندد و این یعنی فعالیت، تصریح کرد: «وقتی ارتباط را از جامعه بگیریم، آن دیگر جامعه نیست و زبان نیز همینطور. پس ارتباط است که جامعه و زبان را میسازد.» دینانی در پایان سخنانش تاکید کرد: «بدون فلسفه، جهان و اجتماع را نمیتوان فهمید. جامعهای که فلسفه نداشته باشد هر اندازه هم علم داشته باشد، دانا نیست و جامعهای خوشبخت است که بیش از آنکه بداند، میفهمد و جامعهای بدبخت است که بیش از آنکه بفهمد، میداند.» در ادامه نشست «فلسفه و اجتماع» ضیاء موحد با تاکید بر امر فرهنگ گفت: «مساله مهم آن است که ابتدا فرهنگ تعریف شود. فرهنگ پدیدهای بسیار پیچیده است و نمیتوان کسانی را مثلا در کنار رودخانه یا جنگل زندگی میکنند، فاقد فرهنگ دانست اما یکی از تعاریف فلسفه که ریشه در قرن نوزدهم دارد تعریف ماتیو آرنولد است که فرهنگ را جستوجوی کمال مطلق میداند؛ به یاری فراگرفتن بهترین اندیشهها و گفتهها در باب مطالبی که بیشترین ارتباط را با ما دارد.» وی با بیان اینکه این آرمان اومانیسم رنسانس است، تصریح کرد: «اما تعریف
دیگری نیز از فرهنگ ارایه شده که به نظر مهم است. بر این اساس که به معلومات و محفوظات و آنچه در ذهن باقی میماند، فرهنگ گفته میشود.» موحد در ادامه به بیان تعاریف مختلف فرهنگ از دیدگاه برخی از اندیشمندان غربی پرداخت و افزود: «در سال 1955 چارلز پرسی اسنو خطابهای با عنوان «دوگونه فرهنگ» در مجموعه سخنرانیهای ریچموند ایراد کرد. اگرچه این سخنرانیها با مخالفتهایی مواجه شد، تنها در 1962 که لیوس تصمیم به درافتادن با مفروضات سخنرانی گرفت بحث درگرفت، این مجادله با شدت تمام تا سالهایی از دهه 1960 ادامه یافت. البته بسیاری از نکتههای تند لیوس حملههای شخصی به اسنو به عنوان رماننویس و روشنفکر بود. در بحثی دانشگاهی این حملهها هم غیرمجاز و غیرمنصفانه بود». وی با تاکید بر اینکه در اندیشه لیوس نکته مهم، ارزش نسبی علوم و ادبیات بود، اظهار کرد: «اسنو در سخنرانیهای خود استدلال کرده بود که زندگی عقلانی جهان غرب در دو گروه سرگرم صفآرایی است. دانشمندان علوم با گروه سنتی تماس خود را قطع کردهاند و در نتیجه تخیل آنان کمتر از آن است که باید باشد. اینان خود را فقیر کردهاند اما روشنفکران اهل ادب نیز فقیر شدهاند و
چهبسا بیشتر، چرا که به آن غره گشتهاند. اما اینان دوست دارند تظاهر کنند که فرهنگ سنتی، تمام فرهنگ است.» در ادامه این جلسه نیز مسعود زمانی، با بیان اینکه درخصوص این نشست باید نگاهی تاریخی نیز داشت، گفت: «سوالات معمول درباره اجتماع و جامعهشناسی نیاز به بازبینی تاریخی دارند». وی ضمن اشاره به فلسفه ماکس وبر، نوکانتیها و دیلتای به تعریف فرهنگ پرداخت و تاکید کرد: «یک تعریف از فرهنگ بیان شده به این مفهوم که فرهنگ، برشی است محدود از حوادث نامحدود که از وضع انسانی بنا به یک وجه و جهت و معنای خاص اندیشیده شده است. در واقع برای معناشدن این عبارت باید به بحث معرفتشناسی نوکانتیها باز گردیم. از نظر وبر، عالم بیرون، عالم فرهنگ است و ما از لحاظ معرفتی خصوصا در امور جزیی نمیتوانیم همه آنها را آنچنان که در عالم خارج هستند شناخته و توصیف کنیم. از اینرو، ما انتخاب میکنیم و این گزینش ماست که به آن امر و پدیده، جهت میدهد. وبر در این رساله برای نخستینبار در حوزه علوم انسانی و اجتماعی مساله احکام ارزشها را مطرح میکند و در تمام این رساله میکوشد نشان دهد چگونه میتوان احکام ارزشی را از احکام علمی جدا کرد. برای تفکیک
این دو مقوله بحث معروف علوم ناظر بر امور تجربی را مطرح میکند در حالیکه در احکام ارزشی ما باید به بودها و بایدهای موجود نظر داشته باشیم و این را در سیاست، اعتقادات دینی و نسبتی که با یک جمع و گروه داریم دنبال کنیم و احکام علم را واگذاشته و از آن شروع به صدور احکام ارزشی کنیم. ماکس وبر توصیه میکند صدور احکام ارزشی از علوم منع شود.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.