شریعتی و خویشتنهای موازی
در میانه خاطره و امید
سوسن شریعتی
مساله «خویشتن» یکی از محوریترین دغدغههای شریعتی است و پرسش از «کدام خویشتن» نیز بیوقفه در همه آثارش سر برمیدارد و پای «خویشتن»های موازی را به میانه میکشاند. در معروفترین تقسیمبندیای که شریعتی خود از آثارش دارد سخن از سهساحت خویشتن است، خویشتن اجتماعی، خویشتن دینی و خویشتن کویری: «نوشتههایم بر سهگونهاند: اجتماعیات (آنچه مردم میپسندند)، اسلامیات (آنچه هم من و هم مردم میپسندند) و کویریات (آنچه خودم را راضی میکند و احساس میکنم که با آن نه کار، نه نویسندگی که زندگی میکنم.» مخاطب و خواننده شریعتی در خوانشی که طی این چهاردهه از آثار او داشته، هر بار با یکی از این سهساحت سروکار پیدا کرده است. امروزه گفته میشود و تیراژ آثارش نشان میدهد که خویشتن «کویر»ی شریعتی بیشتر از همیشه خواننده دارد و به آن مراجعه میشود. دلایل جامعهشناسانه این مراجعات متنوع به آثار شریعتی موضوع سخن نیست و اینکه تا کجا این مراجعات گزینشی به شریعتی ناشی از یک بدفهمی است یا هر بار نوعی سوءتفاهم. موضوع، فهم و شناخت این خویشتنها است. این «من»های موازی که هر دوره در برابر هم مینشینند آیا رقیب همدیگرند و آلترناتیوی برای
یکدیگر؟ چهنسبتی میتوان میان این ساحتهای متعدد خویشتن برقرار کرد؟ خویشتنی که شریعتی از آن سخن میگوید، یک خاطره است و کافی است بهیاد آورده شود (خویشیابی) یا موضوع بر سر ساختوساز خویشتنی جدید است و مستلزم تخیل و امید (خویشسازی)؟ برای پیداکردن پاسخی ممکن به این پرسشها، اینبار تکیه اصلی را بر متون «کویر»ی شریعتی میگذارم. به دودلیل: اول اینکه شریعتی خود مدعی است که در این متون بیشتر از همهجا خودش است بر خلاف متون اجتماعیاش که این «ما» بوده است که در «من» سخن میگفته. خویشتن کویری، خویشتنی است بریده از «ما»، بیگانه است، جداافتاده، غریبه؛ خویشتنی است بیاعتنا به مصلحت زمانه و مقتضیات اجتماعی و از همینرو با یک«من» یونیورسال سروکار داریم و دلیل دوم این مراجعه به من کویری، دغدغه امروزی ما است؛ امروزی که بیشتر از همه وقت گفته میشود «کیش من» سر زده و بحران هویت شده است مساله اصلی این نسل و از جمله خوانندگان شریعتی. کویریات شریعتی که کویر نیز یکی از آن متون است عمدتا در بین سالهای 48-49 نوشته شده است؛ سالهای تدریس در دانشکده مشهد، کمابیش قبل از آغاز سخنرانیها در حسینیه ارشاد، سالهای آغازین مبارزه
مسلحانه و رادیکالیزهشدن جنبش سیاسی. به جز کتاب کویر و هبوط، دیگر آثار کویری شریعتی پس از مرگ او به چاپ رسیده است. با این همه این نوشتهها را به یکمعنا میتوان پیششرط فهم اندیشه شریعتی، اندیشه سیاسی و اجتماعی شریعتی دانست. کویر اولین کتاب شریعتی است. (به جز ابوذر که ترجمه است و در 19،18سالگی به چاپ رسانده است). نوشتههای کویری شریعتی را که بهتعبیر خود او از جنس «گفتوگو با خویشتن» است، در سهساحت میتوان فهمید: 1- جایی که پرسش «من کدامم؟ » سر میزند. 2- مسیری است که «من» باید طی کند برای خویشسازی. 3- تجربهای است که بر آن اساس میتوان امیدوار شد به امکان سرزدن راه سوم، تیپ جدید «من». از همینرو تجربه کویری، هم تجربهای است اگزیستانسیالیستی (خوردن میوه ممنوعه، هبوط، تنهایی و آزادی)، هم اشارتی است تاریخی- تمدنی (تمدن لمیزرع)؛ جایی که انسان زندانی چهارزندان است و برای خروج از این زندانها باید به یمن عصیان و پراکسیس اسباب رهاییاش را تدارک ببیند و هم تجربه راه سوم است («من»ی گشوده و خودساخته و آزاد که میتواند مبنای من اجتماعی و مذهبی جدیدی شود). 1. «من کدام» است؟ شریعتی میگوید آدم با خوردن
میوهممنوعه، انسان شد و شریعتی خواندن کویر را از جنس خوردن میوهممنوعه میداند. یعنی نوعی از آگاهی و خودآگاهیای که منجر میشود به خروج از بهشت، احساس تنهایی و جداافتادگی، سرزدن اضطراب و مهمتر از همه این پرسش که «من کدامم؟»: «اگر درد بودن یا نبودن بود که آسان بود و چه آسان دوا میشد، اما کدامین بودن، شک دردناک و هولانگیزی است» (هبوط-ص. 52) پرسش اصلی در کویریات شریعتی، هستن یا نیستن نیست، کدامینبودن است. جایی که «من»های متعدد سر برمیدارد و انتخاب را پر اضطراب میکند. مینویسد: «من نمیدانم کدام خویشتنم؟ به تازگی خویشتنهای جدیدی در من سر برداشته است. من به تازگی فهمیدهام که چندین خویشتنم». «من»هایی که محصول قرارگرفتن در میانه یکسری پارادوکس و دوگانهها است: پارادوکس تاریخی (ناهمزمانی میان زمان تقویمی و زمان تاریخی که میگوید زمان تاریخی ما پایان قرونوسطی است و زمان تقویمیمان قرن بیستم)، پارادوکس شرقوغرب (میگوید: «انسان سراسیمگی میان شرقوغرب خویشتن است»)، پارادوکس سنت و مدرنیته، عقل و دل و... شریعتی میگوید خویشاوندی دلی دارد با بودا و پاسکال و لوپی، شاعر چینی و خویشاوندی عقلی و زبانی با دکارت
و لوتر و کالون: «من از مدتها پیش متوجه شده بودم که یکی نیستم. میدیدم که چندین منم. یک من زاده مدینه که قبلهاش کعبه است و ایمانش در حرا بسته شده و... یک من که... سراپا عقل است و منطق و... .» (کویر- نامه به دوست) در نامهای به دوست باز بر همینگیر افتادنها تکیه میکند و نتیجه میگیرد: «شدهام دورگهای که یک رگم به هند میرود و یک رگم به سینا و حرا و دلم پوشیده در بنارس میتپد و عقلم در مدینه بومی شده است و به طواف کعبه مشغول است.» شریعتی برای مدیریت این «من»های سر برداشته است که پرسوناژی به نام شاندل خلق میکند. شاندلی که خود او است یا خودی که شاندل است. به یمن خلق این همزاد است که میتواند به همه این منها میدان دهد. توضیحش این است: «من نمیگویم من آنم که زیر این نمود پنهان است و کسی نمیبیند. در زیر این نمود کسانی پنهاناند که از آن میان نمیدانم کدام یک منم؟ » (کویر) زیست این دوگانهها، تجربه من کویری را تجربهای تراژیک میکند؛ هم این و هم آنی پرتنش، همین است که میگوید: «کویر قصه جانکندن و خلق دوباره خویشتن است، حکایت پوستانداختن از بایزیدی خویش است» (هبوط- ص 107) سخن از خاطره یکخویش ازلی و
باستانی و ایدهآلیزه دیروزی نیست که امروز فراخوانده شده است، سخن از خلق دوباره خویش است. 2. تجربه کویری، تجربه خود-آفریدگاری این مسیر، مسیری است که «من» زندانی چهار زندان بهقصد آزادسازی خویش از زندان طبیعت، تاریخ، اجتماع و خویشتن موروثی و بهیمن پراکسیس باید طی کند. پیششرط این عبور در نگاه شریعتی این است: همه کلیشههای خویشتنمحور را بهکناری گذاشتن، تردیدانداختن در همه نقاط عزیمت دیروزی، عزیمت از خویش تاریخی، اجتماعی، طبیعی، سنتی، قربانیکردن همه آن «من»هایی که بیحضور من تحمیل شده است.» در یک کلمه رهاشدن از یک خود باستانی: «دستاندرکار آفرینشی دشوار و پرشکوهم. یک هیراکیری مطلق و تمام. یک انتحار آرام و خودآگاهانه و طولانی.» (کویر) منِ کویری، خود را نهتنها در برابر این چهارزندان تعریف میکند که درپی خویشتنیابی است در برابر قدس. خروج از زیر سقف حافظه و خاطره و نوستالژی است. در این مرحله، قرار است همهچیز به انسان منجر شود. دمیدن روح خدا در انسان همین ماجراست: تجربه خالقبودن: «طبیعت را شناختم و من طبیعت ساخته را خورد کردم. تاریخ را شناختم و من تاریخ پرورده را بر هم زدم. جامعه را خلقوخوی و شیوه
کار جامعه را شناختم و من جامعهزاد را درهم ریختم و خویشتن را شناختم و در اعماق مجهولش خود را یافتم... رها شدم و دیدم که منم بیدخالت هیچکس، منم یک اوپا (upa) جزیرهای از چهارسو محدود به خویشتن، جهان و هرچه در آن است زیرپایم و هیچکس در کنارم و هیچکس بالای سرم» (هبوط) و من، خواستنی مطلق، ارادهای رها، خالق توانای خویش و معمار دانای جهان. 3. تجربه راه سوم: من کویری، دستاندرکار خلق ثانوی خویشتنشدن است. در پی این پروسه رهاییبخش و خروج از زندانهاست که راهی جدید گشوده میشود، بهتعبیر شریعتی اگرچه سنگلاخ. این راه سوم، راهی است که به یمن صورتبندیهای جدید و متفاوتی از نسبت انسان و اجتماع، انسان و تاریخ، انسان و دیروز، انسان و امر قدسی باز میشود. عبور از کویر الزامی است برای این پروسه خودسازی، اما به اینجا ختم نمیشود. این خویشتن باید از کویر بگذرد و سپس برگردد به اجتماع خود، دیروز و تاریخ خود و با آن خویش خاطراتی به گفتوگو بنشیند؛ گفتوگویی انتقادی، گزینشی، پالایشگرایانه. خاطره است که با امید اتوپیک در نسبتی پرتنش، قهر و آشتی و بدهبستانی شورمند قرار میگیرند. گسست است و تداوم، نهتنها در گفتوگو با
میراث خود که در گفتوگو با میراث بشریت: از هند گرفته تا چین، از غرب آتنی و رومی گرفته تا غرب مسیحی، از شرق اسلامی تا شرق ایرانی... خویش کویری ضامن و ناظر بر خویش اجتماعی و دینی است. این خویش گذرکرده از کویر است که در وجه اجتماعیاش میشود گفتن نه به اشکال سهگانه سلطه و در وجه ایمانیاش میشوند معمار کعبه ایمان خویش شدن. همین است که شریعتی میگوید: برای شهادت نیز باید از کویر گذر کرد. مومن جدید نیز باید از این کویر گذر کند. ایمان در این نگاه، تجربهای است که خود را نقطه عزیمت میگیرد و نه خارج از خود را. دیگریتی که تعریف سنتی از دین بهدنبال میآورد. اگرچه بهتعبیر سن اگوستن این من در رفتوآمد میان حافظه و انتظار قرار دارد اما مسیر طیشده کاملا معطوف به درون است. شریعتی خود میگوید: خواست خدا این است که خواست انسان محقق شود. این نسبت پرتنش میان این دوگانهها (حرا و بنارس، مدینه و آتن، دکارت و پاسکال و...) جنس تجربه دینی را متفاوت میکند و میشود از جنس ادبیات و فلسفه. ایمانورزیدن، مذهبیبودن میشود امکانی در انسان، استعدادی در او. استعداد و امکانی که کشفش یا فعالکردنش بر عهده انسان است و محصول انتخابی
آزاد و موجب سرزدن رژیم استعلاییای متفاوت: بازمیگردم. رجعت! بهشتی را که ترک کردم باز میجویم. دستهایم را از آن گناه نخستین، عصیان میشویم، همه غرفههای بهشت نخستینام را از خویشتن خویش فتح میکنم! طبیعت را تاریخ را جامعه را و خویشتن را. در آنجا من و عشق و خدا دست در کار خواهیم شد تا جهان را از نو طرح کنیم. خلقت را بار دیگر آغاز کنیم. در این جهان من دیگر غریب نخواهم ماند. بهشتی که در آن درختان همه درخت ممنوعهاند، جهانی که دستهای هنرمند ما معمار آن است (هبوط 134).
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.