گزارشی از مراسم بزرگداشت دکترشریعتی در دانشکده فنی دانشگاه تهران
میراث شریعتی
علی سالم: دانشکده فنی دانشگاه تهران، چندروز مانده به 16آذر. پوران شریعترضوی در روز دوم مراسم «آیین روشنگری، بزرگداشت علی شریعتی» روی سن ایستاده و با بغضی در گلو و سکوت سالنی مملو از جمعیت، خاطرات سالهای دور را از دانشکده 80سالهای که همسن خود اوست، تعریف میکند. در آن روز صدهادانشجو بازداشت و زخمی میشوند و برادر او و دودانشجوی دیگر شهید میشوند. پس از این واقعه، این روز توسط کنفدراسیون دانشجویان ایرانی خارج از کشور، روز دانشجو نامگذاری و دانشکده فنی به نماد و تاریخ جنبش دانشجویی تبدیل شد. پس از انقلاب با آنکه خیابان غربی دانشگاه تهران به 16آذر تغییر نام داد، اما برگزاری روز دانشجو بهگفته پوران شریعترضوی همواره با محدودیت همراه بوده است. او از سیاست یکبامودوهوا در برگزاری مراسم روز دانشجو میگوید. که گاهی در حد یکستون یکروزنامه کار میشود و گاهی در حد یک بزرگداشت. شریعترضوی از دیگر شهدای راه آزادی و عدالت در ایران هم نام برد. با آنکه دکترای ادبیات را همزمان با فرصت مطالعاتی شریعتی از دانشگاه سوربن گرفت، اما هم پیش از انقلاب و هم پس از آن ممنوعالتدریس بود. از محدودیت چاپ
کتابهای شریعتی گفت و به تلاشهای زندهیاد مجید شریف اشاره کرد. از کتابهایی گفت که هیچگاه مجوز چاپ نگرفتند. پس از بازنشستگی اجباری در سال1363 در زیرزمین خانه به چاپ کتابهای شریعتی و پس از آن تاسیس بنیاد فرهنگی علی شریعتی پرداخت و تلاش کرد آثار شریعتی بدون تحریف به دست مخاطبان برسد. به خاطرات آشنایی و خواستگاری علی شریعتی در 65سال پیش که میرسد، فضای جلسه تغییر میکند و صدای خنده و قهقهه بلند میشود. از «خاطرخواهی و نخدادن» علی شریعتی در دانشکده مشهد و جواب سربالا به او و معطلنگهداشتن او تا دوسال میگوید. از بینظمی، شلختگی و تنبلی شریعتی میگوید و شیرینیهای خرابی که روز مراسم عقد خریده و چندنفر را مسموم و روانه بیمارستان کرده. شاید این خاطرات که شبیه آن را پیش از این در کتاب «طرحی از یک زندگی» خوانده بودیم، بیش از همه برای سوسن شریعتی شیرین بود که با لبخند به سخنان مادر گوش میداد. قدردانی از پوران شریعترضوی با اهدای لوح و پیام انجمناسلامی دانشجویان دانشکده فنی که برگزارکننده این مراسم بود، به پایان رسید. همزمان با برگزاری همایش، نمایشگاهی از عکسها و کتابهای شریعتی نیز در دانشکده فنی
برپا بود. این مراسم بزرگداشت در روز اول شامل سخنرانی سوسن شریعتی و مقصود فراستخواه بود و در روز دوم بهجز پخش فیلم مستند و خاطرات پوران شریعترضوی، آرمان ذاکری در مورد جامعهشناسی دین سخنرانی کرد و حسن محدثی و حجتالاسلام علیرضا قائمینیا در مناظرهای با عنوان «کارنامه اجتماعیسیاسی دین در ایران» شرکت کردند. محدثی جامعهشناس و معرفتشناس دین و قائمینیا، محقق و سردبیر مجله ذهن است. مجری مراسم از حرکت اجتماعی عظیمی که یک موسسه دینی یکنفره در تاریخ ایران به راه انداخت، گفت. منظور او سخنرانیهای علی شریعتی در حسینیه ارشاد بود. او پرسید آیا میتوان کارنامه دین را مورد سنجش دینی قرار داد و اگر جواب مثبت است، آن سنجش باید دروندینی باشد یا بروندینی؟ محدثی در پاسخ گفت: «اتفاقی که در دنیای مدرن افتاد این بود که دین که همواره در تاریخ همهچیز را موضوع خود میکرد، در دنیای مدرن خود به موضوع بدل شد. تبدیل دین به موضوع در چهارحوزه اتفاق افتاد: 1)موضوعشدن عقلانی؛ یعنی آن چیزی که دین ارایه میدهد، عقلانی است یا خیر؟ 2) موضوعشدن سیاسی؛ ورود دین به عرصه سیاست سازنده است یا نه؟ جنگهای مذهبی در قرن17 بسیاری از
متفکران را بهفکر خارجکردن دین از عرصه عمومی انداخت. 3)موضوعشدن در مورد متون مقدس؛ آیا کتابهایی که پیامبران ارایه دادهاند باید از این کتب تفسیر هرمنوتیکی داشت؟ 4) موضوعشدن علمی و روانشناسی؛ اینکه آیا دین به زندگی بهتر کمک میکند؟» او در ادامه افزود: «چگونه میشود به نام خدا، انسانهای بیگناه را کشت و جلو دوربین سر آنها را برید. این اتفاقات باعث شد بسیاری علیه این چهره از دین مبارزه کنند. وقتی دین از قلمرو شخصی وارد قلمرو اجتماعی و سیاسی میشود، این بحثها مهم میشود.» قائمینیا در جواب گفت: «دوره امروز با زمان شریعتی متفاوت است. پرسشهای زمانه ما تغییر کرده و کارنامه دین آن زمان مطرح نبود. متفکری زنده است که مدام از آثارش پرسشهای معاصر دربیاوریم. مشکلات مذکور بیشتر مربوط به مواجهه اسلام با مدرنیسم است. اتفاقی که در اروپا افتاد سیطره عقلانیت و عقل خودبنیاد بر همه امور بود. عقل خودش را محور قرار داد و همهچیز را زیر سوال برد. عقل مدرن بهمعنی سکولاریسم و غیبت خدا بود.» او مساله جنگهای مذهبی و تکثر دینی مورداشاره محدثی را مساله جدیدی ندانست و گفت: «این تضاد حتی در خود قرآن هم وجود دارد. وجود شیطان و
ایستادن جلو خدا سرآغاز این اختلافهاست. نزاع دینی سرشت جامعه بشری است و آن را نمیتوان حذف کرد و فقط باید آن را تحلیل کرد. از قرن18 جامعهشناسانی همچون دورکیم نگاهی حذفی به دین داشتند و قصد داشتند ماهیت دین را عوض کنند. دین در دنیای مدرن به محاق رفت. در این شرایط و در اوج مدرنیسم، انقلاب اسلامی روی میدهد و نقش دین مهم میشود. حکومت دینی ایدهای قدیمی بود اما با انقلاب نگاه جهان به سمت ایران چرخید. در مورد بنیادگرایی هم باید گفت غرب همواره تلاش میکند تضاد مدرنیته و اسلام را به درون خود اسلام منتقل کند. » قائمینیا تا آخر مناظره بر یکموضوع اصرار میورزید؛ اینکه محدثی دین را در مقام «تعریف» از دین در مقام «تحقق» جدا کند. وی تصریح کرد: «دین در مقام تعریف در کتاب و سنت آمده و در مقام تحقق چیزی است که در طول تاریح محقق شده است. علاوهبر این، بین دین و دینداران باید تفاوت گذارد.» محدثی در جواب قائمینیا گفت: «ناچاریم دین را با تاریخ دین تحلیل کنیم چرا که حقیقتی که نزد خداست به ما ربطی ندارد و در ظهورات تاریخی باید بررسی شود. بسیاری از اوقات در دینداری بین نظر و عمل تناقض وجود دارد. آیا این مشکل دین است یا
دینداران؟ مگر نه اینکه این نیروها در دستگاه فکری دین تربیت شدهاند؟ به همین خاطر است که اسلام وقتی وارد ایران میشود اسلام ایرانی میشود و در یک جای دیگر اسلام آفریقایی و یکجای دیگر اسلام اروپایی میشود.» محدثی بر خلاف قائمینیا تاکید کرد: «دین یک امر اجتنابناپذیر نیست و وجود 800میلیوننفر ملحد بدون هیچ باور مذهبی در سراسر جهان نشانهای از این است که دین در دوره مدرن یک امکان است.» قائمینیا گفت: «روش کسانی که تلاش میکنند به اسم روشنفکری دینی، دین را نقد کنند ملهم از تفکرات مدرن و عقل خودبنیاد است که در تضاد با آموزههای شیعه است. با چه مجوزی باید بر اساس عقل مدرن و با پیشفرضهای پراگماتیستی و فایدهگرایانه دین را بررسی کرد؟ همچنین بررسی جامعهشناسانه به دین و هرگونه نگاه بیرون دینی مشروط به این است که جوهر دین حفظ شود.» اما محدثی در پاسخ گفت: «اتفاقا پسندیده است که بر اساس ارزشهای مدرنیته و بر خلاف دیدگاه کهن فکر کنیم و تاثیرات دین در دنیا باید دیده شود.» قائمینیا در پاسخ، انقلاب را مفهومی سنتی در نظر گرفت و گفت: «به نظر من شریعتی اتفاقا به دنیای سنتی تعلق دارد و با عقل مدرن به مذهب نگاه نمیکرد
وگرنه اصلا به انقلاب که بر خلاف نگاه فایدهگرایانه مدرنیته است، فکر نمیکرد.» او در حضور خانواده شریعتی خواستار این شد که «شریعتی را از دست جریان نوگرایی نجات دهید.» محدثی نظریات قائمینیا را به این معنی دانست که «به چیزی امید ببندیم که هیچوقت ظهور تاریخی ندارد و این بهقول مارکس آگاهی کاذب است. آموزههای دینی همچون امربهمعروف و نهیازمنکر همه آثار اجتماعی دارند.» قائمینیا در پایان با اشاره به توجه به متافیزیک در آثار مطهری و عدمتوجه به آن در آثار شریعتی از تاثیرپذیری او از اگزیستانسیالیسم فرانسوی گفت؛ اختلافی که به گمان او نقطه اختلاف بحث او و محدثی در مناظره آن روز نیز بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.