«اسد» و عبور از بحران
«بشار اسد»، رییسجمهور سوریه در جولای سال2012 میلادی در مصاحبه با روزنامه «جمهوریت» ترکیه گفت که او نیز اگر حامیان مردمی نداشت مدتها پیش هم چون شاه سابق ایران سقوط کرده بود. شاید «اسد» در حال حاضر از نتیجه بحران سهساله در سوریه چندان هم ناخرسند نباشد. رژیمش دستکم بهطور موقت از بحران عبور کرده، داعش در عراق و سوریه فعال شده و توجه کشورهای غربی را به خود معطوف کرده، تمرکز نسبت به برنامهریزی برای ساقطکردن رژیم بعثی سوریه کاهش یافته و در نهایت آنکه اختلاف در میان اپوزیسیون سوریه به حدی بالاگرفته که اتحاد در میان آنان دستکم در کوتاهمدت نامحتمل به نظر میرسد. «اسد» در جولایسال2000 میلادی زمام امور سوریه را در دست گرفت. در آن زمان امیدهای زیادی به پیشرفت سوریه تحت زمامداری رییسجمهوری جوان و تحصیلکرده غرب وجود داشت. بشار خلاف پدرش حافظ در پروژه مدرنیزاسیون اقتدارگرایانه خود آزادسازی اقتصاد و بازکردن درهای اقتصاد سوریه به روی بازارهای جهانی در عصر جهانیشدن را مدنظر قرار داده بود. در این راستا ایدئولوژی بعثیسم که ارکان رژیم را تشکیل میداد به حاشیه رانده شد؛ موضوعی که رژیم سوریه را با بحران هویت مواجه
کرد. در این مسیر اصلاحات اداری نخستینگام بشار «اسد» برای اجرای پروژه بود. «اسد» درصدد بود تا از طریق حفظ خدمات اجتماعی و رفاهی ضمن حفظ پایگاه حمایتی اجتماعی سنتیاش همزمان با آزادسازی اقتصادی حامیان بیشتری را جذب کند. با این حال، رویدادهای بعدی و آغاز اعتراضات نشان دادند که او در اجرای پروژه «بازار اجتماعی» موفق نبود. در این میان، «اسد» حضور بخشهای قدیمی حزب «بعث» و اتحادیههای کارگری و دهقانی را مانعی بر سر راه اصلاحات اقتصادی میدید و به این دلیل در سال2010 میلادی اعضای رکن دوم رهبری حزب بعث را از کار برکنار کرد. نخبگان حکومتی دولت سوریه از جمله نظامیان سالمند از پروژه او که در نتیجه آن طبقه تازه اقتصادی، امنیتی و نظامی تشکیل شده بود، بهشدت نگران بودند. «اسد» درصدد بود تا سوریه را در اقتصاد جهانی ادغام کند؛ این در حالی بود که سیاست خارجی سوریه که برپایه ناسیونالیسم عربی تنظیم شده بود، مانعی بر سر این راه به شمار میآمد و در تضاد با اقتصاد نئولیبرال بود. بشار نیز چون پدرش در عرصه سیاست خارجی همان سیاست را در پیش گرفت. در جریان جنگ اسراییل علیه حزبالله لبنان در سال2006 و متعاقب آن در زمان حمله
اسراییل علیه غزه در سال2009 میلادی به حمایت از جبهه عربی پرداخت. او همچنین در سال2003 در جریان حمله نظامی آمریکا علیه عراق از دولت صدامحسین حمایت کرد؛ موضعی که هزینه اقتصادی سنگینی را برای سوریه به همراه داشت و با موضع تحریم اقتصادی از سوی آمریکا همراه بود. رژیم سوریه در آن زمان برای مقابله با تبعات تحریمهای آمریکا به سوی کشورهای شرقی از جمله چین، ایران و روسیه و همچنین کشورهای عرب حوزه خلیجفارس متمایل شد. در نتیجه، همزمان با تحریمها حجم مبادلات خارجی سوریه رشد چشمگیری داشت بهگونهای که در سال2005 میلادی سوریه چهارمین پذیرنده سرمایههای سرمایهگذاران کشورهای عربی بود. سرمایهگذاری خارجی سوریه از 171میلیوندلار در سال2001 به 16میلیارددلار در سال2006 افزایش یافت. در نتیجه سرمایهگذاریهای خارجی طبقه بورژوازی تازهای در اطراف رییسجمهور سوریه تشکیل شد. رویدادی منحصربهفردی که سبب شد تا اعضای این طبقه خلاف روال پیشین که اعضای سنتی حزب بعث «اسد» را همراهی میکردند، کنترل و مدیریت کارزار انتخاباتی سال2007 را برعهده گیرند. در آن دوره با وجود سالهای زمامداری حافظ «اسد» که توجه ویژهای به گسترش آموزش و
بهداشت رایگان برای حفظ پایگاه حمایتی رژیم بعثی میشد، دولت ساخت مدارس، دانشگاهها و مراکز درمانی توسط بخش خصوصی را تشویق میکرد. همچنین سوبسیدهای اختصاصیافته به بخش کشاورزی به میزان قابلتوجهی کاهش یافته و تولیدات کشاورزان کاهش یافتند. علاوه بر آن فروش ارزانقیمت زمینهای دولتی به سرمایهگذاران عربی سبب شد تا بسیاری از سوریها که پیشتر در خانههایی با اجارهبهای پایین زندگی میکردند با دشواری مواجه شوند. راهی که «اسد» در سالهای اخیر پیمود را پیشتر شاه سابق ایران پشتسر گذاشته بود. گرچه دو رژیم پهلوی و بعثی در عرصه سیاست خارجی با یکدیگر تفاوت داشتند و یکی جانب بلوک شرق و شوروی و پس از آن روسیه و چین را گرفته بود و دیگری مورد حمایت کشورهای غربی بود با این حال، هر دو از نظر اقتصادی راهی بهنسبت مشابه را پیمودند. در سالیان اخیر، رژیم بشار «اسد»، رژیم خاورمیانهای معتدلی را در قبال نهادها و چهرههای مذهبی در پیش گرفت که زمینه سازماندهی آنان را افزایش داد. بشار «اسد» روابط حسنهای با اسلامگرایان برقرار کرد. این رویکرد با مخالفت شدید اعضای سنتی حزب بعث سوریه مواجه شد. البته حافظ «اسد» نیز با اسلام صوفیانه
مشکلی نداشت چنانچه «احمد کفتارو» را بهعنوان مفتی اعظم منصوب کرده و از تشکیل نهاد مذهبی «النور» در سوریه نیز حمایت کرد. بشار «اسد» همچنین برای مقابله با اپوزیسیون سکولار سوریه که سالها توسط پدرش سرکوب شده بودند و همچنین برای مقابله با عناصر تندرو مذهبی از افزایش نهادهای خیریه و اسلامی تحت نظارت دولت حمایت کرد. در دمشق نیز علما همزمان با سیاستهای اقتصادی دولت سوریه از اقتصاد بازار آزاد حمایت کردند. آنان که پایگاه اصلی حامیانشان از میان تجار و بازاریان بود اقتصاد آزاد را موهبتی الهی دانستند. دولت همچنین از تاسیس شبکه تلویزیونی اسلامی و مرکز مطالعات اسلامی تازه حمایت کرد و پوشش نقاب توسط زنان مذهبی را که تا پیش از آن ممنوع بود بهرسمیت شناخت. همین آزادیها سبب شد تا هژمونی سکولار رژیم بعث با مخاطره مواجه شود. در این میان در حاشیه دمشق، عناصر مرتبط با عربستان سعودی که اکثرا از اخوانیها بودند فعال شدند و سازماندهی تظاهرات در درعا را برعهده گرفتند، این موضوع سبب شد تا اسلامگرایان در اپوزیسیون مسلح سوریه دست بالا را داشته باشند. در توصیف شرح حال رژیم بعث در سوریه شاید بتوان به گفته توکویل استناد کرد:
«انقلابها همیشه وقتی امور از بد به بدترین میگرایند، رخ نمیدهند؛ بلکه برعکس غالبا مردمی که طی دورههای طولانی بیهیچ اعتراضی یک حکومت را تحمل کردهاند، زمانی که میفهمند حکومت از فشار خود کاسته، به مخالفت با آن برمیخیزند. تجربه نشان میدهد که مخاطرهآمیزترین لحظه برای یک حکومت، زمانی است که آن رژیم درصدد اصلاح خود برمیآید.» یک عامل مهم دیگر در حفظ رژیم «اسد»، وفاداری ارتش به او بود. خلاف تصور عموم همواره رابطهای معکوس میان اقتدار و استفاده از زور وجود ندارد. واقعیت تلخ آن است که تجربه نشان داده یک رژیم به شرط دردستداشتن انحصار قدرت حتی بدون برخورداری از پشتیبانان معنوی نیز میتواند روی کار بماند اما نتیجه این روند یکدولت پلیسی است. ممکن است شدت زور از سوی هیاتی چون ارتش اعمال شود که منجر به استقرار مشروعیت شود مانند اسپانیا؛ با این حال، تداوم این وضعیت در بلندمدت نیازمند گذر زمان است و هیچگاه نمیتوان با قطعیت درباره تغییریافتن یا نیافتن نظر عموم مردم اظهارنظر کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.