|

میراث بربادرفته «صلح در خانه؛ صلح در خارج» آتاتورک

نوژن اعتضادالسلطنه

دوشنبه برابر با 10نوامبر مراسمی به مناسبت هفتادوششمین سالگرد درگذشت آتاتورک بنیانگذار جمهوری مدرن ترکیه برگزار شد. تفاوت این مراسم با سال‌های گذشته حضور سیاستمداری «اسلامگرا» در کسوت رییس‌جمهوری ترکیه در این مراسم بود؛ امری که در تضاد با اصول کمالیستی مدنظر آتاتورک است. «رجب طیب‌اردوغان» رییس‌جمهوری ترکیه در این مراسم در جمله‌ای کنایه‌آمیز خطاب به رهبران و اعضای احزاب اپوزیسیون لاییک از جمله‌«جمهوری خلق» ترکیه و حزب «حرکت ملی» گفت کسانی که درصدد استفاده از نام آتاتورک به‌عنوان نماد «عدم وحدت و دستاویزی برای تفرقه‌افکنی» هستند، باید بدانند که اشتباه می‌کنند. فارغ از هشدارهای اردوغان نسبت به کمالیست‌ها و مخالفان دولت عدالت و توسعه، واقعیت آن است که «احمد داووداوغلو» نخست‌وزیر کنونی ترکیه و سکاندار سیاست خارجی دولت عدالت و توسعه در سال‌های گذشته با راهبردهای خود ترکیه را به کشوری منزوی در منطقه و حامی تداوم بی‌ثباتی تبدیل کرده است. نگاهی به تاریخ معاصر ترکیه نشان می‌دهد با وجود شعارهای ضدامپریالیستی در دوران آتاتورک، او در دوره جنگ‌های استقلال‌طلبانه نیز روابط حسنه‌ای با آمریکایی‌ها و بریتانیایی‌ها داشته است. خط‌مشی سیاست خارجی پیشین ترکیه را می‌توان از خلال بخشی از سخنرانی‌های آتاتورک در دسامبر سال1921میلادی دریافت: «ترکیه کشوری مستقل، ملی، میانه‌رو و غرب‌گراست. مجلس ملی کبیر ترکیه کاملا «واقع‌گرایانه» و به دور از تخیلات تصمیم‌گیری می‌کند. ما مردانی نیستیم که در پس تخیلات و با نیرنگ‌بازی در ظاهر چیزی را نشان دهیم و در واقع امر، به گونه‌ای دیگر عمل کنیم.» آتاتورک در بخش دیگری از این سخنرانی اشاره کرده بود که ترکیه مدرن نه راه‌حل شرق‌گرایانه «پان‌اسلامیستی» و نه خط‌مشی «پان‌تورانیستی» را در عرصه سیاست خارجی در پیش می‌گیرد چرا که از دید او هیچ‌یک از دومسیر راه‌حل تعامل ترکیه با جهان خارج نیستند. گرچه احساسات ضدترکی در دوره حیات آتاتورک در میان اعراب پس از الحاق «هاتای» از سوی ترکیه در سال1938 افزایش یافت، با این حال، روابط نزدیک ترکیه با ایران، عراق و افغانستان در همان دهه پس از پیمان سعدآباد نشان از آن داشت که ترک‌ها درصدد بهبود روابط با کشورهای همسایه هستند. چنددهه پس از درگذشت آتاتورک، دولت عدالت و توسعه خط‌مشی کاملا متفاوتی را در عرصه سیاست خارجی در پیش گرفته است. داووداوغلو استراتژیست سیاست خارجی آن دولت نشان داد خلاف آنچه آتاتورک از آن یاد کرده بود، رفتار و کلام دولت عدالت و توسعه در این عرصه با یکدیگر هماهنگی ندارد. داووداوغلو در مصاحبه‌های متعدد خود با رسانه‌های خارجی مدعی شده بود رویکرد «عمق استراتژیک» بر تلاش ترکیه برای حفظ و ارتقای «امنیت، صلح و ثبات در منطقه» و تکیه بر «اصول دموکراتیک» پی‌ریزی‌ شده و ترکیه به‌عنوان کشوری عضو ناتو با دیگر کشورهای غربی روابط خوبی دارد. او در تشریح سیاست خود تحت عنوان «به‌صفررساندن مشکلات با همسایگان» از لزوم ایجاد توازن میان آزادی و امنیت در سیاست خارجی ترکیه سخن گفته است. داووداوغلو در مصاحبه با نشریه «کایرو ریویو» که در قاهره منتشر می‌شود، گفت دولت ترکیه از «اصلاحات در کشورهای منطقه با ارتقای شفافیت و پاسخگویی دولت‌ها به مردم» و «پیشبرد امور از طریق مسالمت‌آمیز» حمایت می‌کند. تضاد گفته‌های شعارگونه داووداوغلو با اقدامات دولت ترکیه آنجا مشخص‌تر می‌شود که این دولت علاوه بر آنکه در داخل به سرکوب معترضان جنبش پارک گزی دست زد و برخوردی خونین با تظاهرات کردهای معترض به سیاست آن کشور در قبال «کوبانی» داشت و «پاسخگو» نبود، در عرصه سیاست خارجی نیز به طور علنی از گروه‌های مسلح سوری در مقابل رژیم اسد حمایت کرده و خط‌مشی حمایت از اقدامات «خشونت‌آمیز» را در پیش گرفته است. استقبال از «عمر البشیر» رهبر سودان و همچنین حمایت طولانی‌مدت دولت ترکیه از «معمر قذافی» رهبر پیشین لیبی به دلیل حفظ قراردادهای 15‌میلیارددلاری ترکیه با لیبی و اشتغال 25هزارکارگر ترک در آن کشور، همگی از جمله سیاست‌هایی هستند که نشان‌دهنده عدم توجه دولت ترکیه به مقوله نقض حقوق‌بشر و صرف توجه به منافع اقتصادی هستند. دولت عدالت و توسعه در دور نخست زمامداری از سال2002 با پیروی از اصول نظری سیاستگذاری چندوجهی، دیپلماسی فعال و به‌صفررساندن مشکلات با همسایگان مدنظر داووداوغلو در راستای بهبود روابط با تهران به‌خصوص در عرصه مذاکرات هسته‌ای، میانجیگری در روند صلح اعراب و اسراییل و همچنین میانجی‌گری میان گروه‌های فلسطینی از جمله فتح و حماس گام برداشت. سیاست خارجی دولت ترکیه در دور نخست زمامداری آن حزب سبب شد تا آن کشور برای خود اعتباری در میان افکارعمومی کشورهای عربی کسب کند. اظهارات اردوغان در جولای2008میلادی با این مضمون که «من نه سنی‌ام نه شیعه، من یک مسلمانم» و حمله لفظی او به «شیمون پرز» در نشست داووس سبب شد تا محبوبیتش در میان شیعیان نیز افزایش یابد به طوری که «سیدحسن نصرالله» رهبر حزب‌الله لبنان نیز او را یک «قهرمان مسلمان» خواند. با این حال، وقوع «بهارعربی» موقعیتی را در مقابل دولت عدالت و توسعه قرار داد که محاسبات پیشین آن را برهم زد. داووداوغلو که ترکیه را وارث میراث عثمانی و دارای ظرفیت‌های لازم به منظور تبدیل‌شدن به ابرقدرتی مسلمان می‌داند، در نحوه تعامل با کشورهای عرب منطقه به‌طور علنی خط‌مشی «فرقه‌گرایانه» و حمایت از بلوک‌سنی را مدنظر قرار داد. در عراق در دوره نخست‌وزیری «نوری مالکی» دولت ترکیه جانب مخالفان سنی را گرفت تا جایی که مالکی در سال2012میلادی در مصاحبه با شبکه تلویزیونی «الحورا» گفت ترکیه نقشی سازنده در بی‌ثباتی عراق بازی می‌کند که خود نیز از آن ضرر خواهد دید چرا که فرقه‌ها و قومیت‌های مختلفی در آن کشور زندگی می‌کنند و متاثر از این درگیری‌ها خواهند بود. این روند در بحرین نیز ادامه یافت و آن کشور در کنار خاندان «آل‌خلیفه» و مقابل مخالفان شیعه قرار گرفت. کارنامه یک‌دهه‌ای سیاست خارجی دولت عدالت و توسعه نشان از آن دارد که ترکیه کنونی نه‌تنها مشکلات خود با همسایگانش را به صفر نرسانده، بلکه در تنش دایمی با کشورهای منطقه به‌سر برده است. جست‌وجویی عمیق‌تر در نوشته‌ها و سخنان داووداوغلو آشکار می‌کند که او از نظر فکری تمایل مثبتی به غرب نیز ندارد. داووداوغلو در سال1994میلادی با انتشار مقاله‌ای در مخالفت با نظریه «برخورد تمدن»های «ساموئل هانتینگتون» تاکید کرد هانتینگتون این نظریه را مطرح کرده تا توجیهی ایدئولوژیک برای سیاست خارجی آمریکا پس از جنگ‌سرد فراهم کند. داووداوغلو در مقاله‌ای در روزنامه رادیکال ترکیه اعلام کرده بود ترکیه باید به کشوری مرکزی تبدیل شود. او همچنین در اثر «تحول تمدنی و جهان اسلام» خود ضمن نقد نظریه «پایان تاریخ» فوکویاما می‌نویسد: «پارادایم اسلامی، پارادایمی بدیل و جامع برای بحران تمدنی است.» داووداوغلو در نخستین کتابش تحت عنوان «پارادایم‌های بدیل و تاثیر اسلام و غرب» که براساس رساله دکتری‌اش نوشته، اشاره می‌کند تفاوت میان پارادایم‌های غربی و اسلامی به دلیل دید متفاوت این دوپارادایم به «رابطه خدا و انسان» است. از دید داووداوغلو در هستی‌شناسی فرهنگ اسلامی رابطه خدا و انسان سلسله‌مراتبی است و به همین دلیل فرهنگ اسلامی با فرهنگ غربی سازگاری ندارد. او در این‌باره می‌نویسد: «این به آن معناست که تضاد میان تفکر سیاسی اسلامی و غربی نشات‌گرفته از پیشینه فلسفی، روش‌شناختی و نظری آنهاست.» داووداوغلو در مقاله‌ای در سال1994میلادی نوشت: «فروپاشی سوسیالیسم شاهدی بر بحران جامعه تمدنی است. رویداد حاضر پیروزی برای غرب نبود بلکه گامی برای پایان سلطه اروپایی بر جهان. این روند با فروپاشی سرمایه‌داری غربی ادامه خواهد یافت.» صحبت از پیگیری سیاست نئوعثمانی توسط دولت ترکیه پیش‌تر در مقالات متعددی از سوی تحلیلگران سیاسی مطرح شده است. برای مثال، در آوریل سال2013میلادی، «جینار کیپر» با انتشار مقاله‌ای در نشریه «آتلانتیک» نوشته بود اردوغان و همراهان او در نوستالژی احیای میراث خلافت عثمانی به‌سر می‌برند و برنامه‌ریزی‌های مذهبی و سیاسی لازم برای رسیدن به این مقصود را نیز انجام داده‌اند. این نویسنده نوشته بود با وجود آنکه دولت عدالت و توسعه این موضوع را به استهزا گرفته، اما شواهد نشان می‌دهند اعضای آن‌حزب درصدد دورشدن از میراث جمهوری مدرن ترکیه و احیای سنت‌های دوران عثمانی هستند. او تغییرات وسیع ایجادشده در لایه‌های اجتماعی جامعه ترکیه را شاهدی بر اثبات صحت این مدعا دانسته بود. در مقاله‌ای دیگر به قلم «پیوتر زالوسکی» در نشریه «نشنال» نویسنده بر اهداف جاه‌طلبانه هژمونیک و اسلامگرایانه حزب عدالت و توسعه تاکید کرده بود و آن را چارچوبی برای انجام ‌شده سیاستگذاری استراتژیک نئوعثمانیستی آن حزب قلمداد کرده بود. زالوسکی با اشاره به یکی از سخنرانی‌های اوغلو در سال2009میلادی تاکید می‌کند، او گفته بود «ما عثمانی‌های جدید هستیم.» نویسنده در ادامه به بخش دیگری از سخنان اوغلو در سال2012میلادی اشاره می‌کند که نشان از افکار جاه‌طلبانه او در عرصه قلمروگشایی دارد: «گرچه در فاصله سال‌های 1911 و 1923 از بخشی از سرزمین‌های مان عقب‌نشینی کردیم، اما امیدواریم فاصله سال‌های2011 تا 2023 میلادی بار دیگر برادران‌مان را در آن سرزمین‌ها ملاقات کنیم.» او در این کتاب همچنین از سیاست خارجی دولت‌های لاییک پیشین آن کشور تحت‌عنوان «سیاست انزواطلبانه کمالیستی» یاد و از آن انتقاد کرده است. اوغلو سیاست دولت‌های پیشین ترکیه را سبب محروم‌کردن ترکیه از بعد تاریخی خود، فقدان عمق در سیاستگذاری بدون توجه به شرایط زمانی و مکانی و رویکرد نامناسب و ناکافی نسبت به فرهنگ ترکی قلمداد کرده است. او در این کتاب اشاره کرده سیاست خارجی کمالیستی نه‌تنها باعث دوری ترکیه در منطقه از تاریخ دیرینه خود شده، بلکه برای دهه‌ها آن کشور را در دام سیاست خارجی با تمایلات امنیتی گرفتار کرده بود. اشاره اصلی او به افزایش تنش در روابط ترکیه با همسایگانش پس از پایان جنگ‌سرد و به‌دنبال افزایش بی‌ثباتی در بالکان و خاورمیانه بود. دکترین «عمق استراتژیک» اوغلو که تاکنون سیاست خارجی دولت عدالت و توسعه براساس آن هدایت شده، خوانشی تاریخی و فرهنگی است که در آن ترکیه میراث عثمانی و سنت اسلامی در ترکیه برجسته‌سازی شده است. در این خوانش، ترکیه باید نقش «کشور مرکزی» را دنبال کند که در «قلب اوراسیا» قرار دارد. در نتیجه، دکترین عدالت و توسعه در تضاد کامل با سیاست خارجی مستقل و متمایل به غرب مدنظر آتاتورک قرار دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.