|

آشنایی با گستره عوارض کمبود ریزمغذی‌ها

چاقی و گرسنگی پنهان، ارمغان مدرنیسم

تیرنگ نیستانی.مدیرگروه تحقیقات تغذیه و مدیر آزمایشگاه‌های پژوهشگاه تغذیه انستیتو تحقیقات تغذیه‌ای و صنایع غذایی کشور

تا چند دهه پیش، کمبودهای ریزمغذی‌ها به صورت عوارض بالینی نمود می‌یافت؛ برای مثال کمبود ویتامین B1 به بیماری بربری منجر می‌شد. اما امروزه کمبود ریزمغذی‌ها ضرورتا به صورت سندرم‌های بالینی تظاهر نمی‌یابند، بلکه به صورت گرسنگی پنهان که طی آن سلول‌های بدن از مواد مغذی و عمدتا ریزمغذی‌ها محروم هستند، ظاهر می‌شوند. آمارها نشان می‌دهند از هر سه‌نفر در دنیا، یک‌نفر دچار گرسنگی پنهان است و در این میان زنان و کودکان نسبت به کمبود ریزمغذی‌ها آسیب‌پذیرترند. یکی از این آمارها نشان می‌دهد 40درصد زنان در کشورهای کمتر توسعه‌یافته، به درجاتی از کمبود آهن دچارند و سالانه بیش از 50هزار زن باردار به دلیل کمبود خونی شدید، طی زایمان از دنیا می‌روند. مطالعات پژوهشی در وضعیت ریزمغذی‌های ایران («پورا 1» که در سال 1380 توسط انستیتو تحقیقات تغذیه‌ای و صنایع غذایی کشور با پشتیبانی وزارت بهداشت انجام شد)، نشان از فقر آهن در 5/4درصد جامعه و کمبود ذخیره آهن در 25درصد زنان داشت و نشان داد که مشکل کمبود آهن در استان‌های سیستان‌و‌بلوچستان و خراسان حتی به 54درصد نیز می‌رسید. کمبود «روی» همچنین از دیگر کمبودهایی است که در مناطق مختلف کشور به چشم می‌خورد. نکته جالب در زمینه تاثیر عنصر روی آن است که روی تقریبا در بیشتر واکنش‌های شیمیایی بدن و در بیش از 200 آنزیم نقش دارد. با این حال، نخستین عارضه کمبود روی در کودکان، اختلال رشد به ویژه رشد قدی است و در مواردی که کمبود شدید باشد، به صورت علایم پوستی و کم‌خونی بروز می‌یابد. منابع غذایی روی با منابع آهن تا حدود زیادی اشتراک و مشابهت دارند. تحقیقات نشان می‌دهند کودکانی که به کمبود آهن دچارند، معمولا به درجاتی از کمبود روی نیز مبتلا هستند. تحقیق پورای 2 (پژوهش ریزمغذی‌های ایران) که در سال‌های 91 و 92 توسط همکاران دانشگاه علوم‌پزشکی تهران در اقلیم‌های مختلف کشور انجام شد، حاکی از کاهش آمارهای کمبود آهن نسبت به دهه 80 بود. مهم‌ترین دلیل بهبود این وضعیت، اقدامات انجام‌شده در زمینه تامین ریزمغذی‌ها از قبیل غنی‌سازی آرد با آهن و اسید فولیک از یک‌سو و از سوی دیگر آموزش‌های لازم در زمینه تغذیه سالم به مردم است. ریزمغذی دیگری که براساس مطالعه پورای 2، کمبود آن در کشور مشاهده شد، ویتامین A بود. با وجود آنکه در قرن 21 قرار داریم، هنوز شایع‌ترین عامل غیرعفونی نابینایی غیرژنتیکی، کمبود ویتامین A است. کمبود بعدی مربوط به کلسیم و ویتامین D است. بررسی الگوی مصرف غذایی خانوارهای کشور در سال‌های 82-79 نشان داد، سرانه مصرف روزانه لبنیات در ایران 140گرم و مصرف شیر تقریبا 80گرم (یک‌سوم لیوان) بود. گفتنی است این آمار مربوط به زمانی بود که شیر هنوز ارزان بود و برای آن یارانه پرداخت می‌شد، به نظر می‌رسد هم‌اینک مصرف شیر و لبنیات از این میزان هم کمتر باشد. کمبود بعدی مربوط به کمبود ویتامین D است که ارتباط چندانی با وضعیت تغذیه افراد ندارد و با وجود آنکه این ویتامین از طریق خوردن روغن‌های چرب همچون روغن کبد ماهی، زرده تخم‌مرغ، قارچ‌های گوشتی و... تا حدودی تامین می‌شود، اما در قیاس با نیاز بدن به این ویتامین، این منابع غذایی تاثیر چندانی در رفع کمبود این ویتامین ندارند. ویتامین D نیز از جمله ویتامین‌هایی است که در بسیاری از اعمال حیاتی بدن نقش دارد و کمبود آن زمینه‌ساز بسیاری از بیماری‌هاست. از کاهش توان ماهیچه‌ای و زمین‌خوردن در سالمندان تا ابتلا به بیماری‌های قلبی- عروقی، اضطراب و برخی سرطان‌ها، همگی در کمبود این ویتامین ریشه دارند. تحقیقات نشان می‌دهند که ابتلا به سرطان روده بزرگ و پستان در زنان با ویتامین D ارتباط دارد. گسترش بیماری‌های خودایمنی نظیر روماتیسم مفصلی، ام‌اس و لوپوس را نیز با کمبود ویتامین D مرتبط می‌دانند. یکی از روش‌های رفع کمبود این ویتامین، غنی‌سازی آرد با ویتامین D است که مراحل بررسی‌های علمی آن به سفارش سازمان غذا و دارو وزارت بهداشت در انستیتو تحقیقات تغذیه‌ای و صنایع غذایی کشور در دست اجرا است و امید داریم در صورت کسب نتایج مطلوب، به زودی در کشور اجرایی شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.