«ژنومیکس تغذیه»، رنسانسی در علم تغذیه
خوراکتان را آگاهانه انتخاب کنید
فریبا کوهدانی. دانشیار دانشگاه علوم پزشکی تهران ،معاون پژوهشی دانشکده علوم تغذیه و رژیمشناسی
رشته «ژنومیکس تغذیه» (نوتریشنال ژنومیکس) بهمثابه فرزند جدیدی است که در رشته تغذیه متولد شده است. این رشته حاصل پیوند میان علم ژنتیک با تغذیه و ناشی از پیشرفت در علومی از قبیل «بیوانفورماتیک» و «اومیکس» است. «ژنومیکس تغذیه» درصدد پاسخ به این پرسش است که آرایش ژنتیکی ما چگونه میتواند در سوختوساز غذایی که وارد بدن میشود، تاثیر بگذارد. بهعبارتی این علم بررسی میکند که چگونه سرنوشت غذا در بدن هرفرد بر حسب خصوصیات ژنتیک وی متفاوت میشود. اهمیت «ژنومیکس تغذیه» آنجا آشکار میشود که میتوان بر مبنای تفاوت ژنتیکی هرفرد یا جمعیت، رژیمهای غذایی مناسبی را به آنان توصیه کرد. براساس این علم، رژیمهای غذایی را باید براساس نیاز فردی توصیه کرد. با کمک این علم شاید بتوان راهحلهای موثرتری برای کمک به پیشگیری و درمان چاقی، اختلالات چربی خون، پرفشاری خون و دیگر بیماریهای مرتبط با تغذیه ارایه کرد. برای مثال نتایج مطالعات اپیدمیولوژی در مورد رابطه گوشت قرمز در ابتلا به سرطان کولون متناقض است اما امروزه بر مبنای علم ژنومیکس تغذیه، مشخص شده زمینههای ژنتیک در کنار مصرف گوشت قرمز، فرد را مستعد ابتلا به این بیماری میکند.
در صورتیکه توصیههای غذایی بر مبنای ویژگیهای ژنتیک افراد جامعه باشد، بیشترین سطح سلامت را ایجاد خواهد کرد. از سوی دیگر، این گرایش به بررسی این موضوع میپردازد که چطور غذایی که وارد بدن میشود، بیان ژنهای بدن ما را تحتتاثیر قرار میدهد. برآیند ژنتیک و عوامل محیطی، وضعیت سلامت و بیماری افراد را مشخص میکند که یکی از مهمترین عوامل محیطی تغذیه است و میتواند روی بیان ژنها تاثیر بگذارد و سنتز پروتئینها، آنزیمها، هورمونها و دیگر عواملی که روی متابولیسم و سوختوساز بدن نقش دارند، تحتتاثیر قرار دهد. نکته جالب در این میان آن است که تاثیر غذا بر بیان ژنها، مقطعی نیست. حتی جنینی که پیش از تولد به سوءتغذیه دچار میشود، در بزرگسالی بیش از دیگران مستعد ابتلا به برخی بیماریها است. علم «ژنومیکس تغذیه» معتقد است حتی ابتلا به برخی بیماریها مثل دیابت در دوران سالمندی میتواند متاثر از تغذیه دوران جنینی باشد. بنابراین با برنامهریزی صحیح برای تامین سلامت جنین، میتوان آمار بیماریها را در بزرگسالی کاهش داد. «ژنومیکس تغذیه» علمی جدید است که خوشبختانه در ایران نیز تحقیقاتی در این زمینه شروع شده است. در صورتی که
بتوانیم این رشته را بهطور جدی در کشور دنبال کنیم، خواهیم توانست فاصله خود را با کشورهای پیشرفته که آغازگر این رشته در دنیا بودهاند، به حداقل برسانیم. از سوی دیگر توسعه این علم در کشور سبب ارتقای نظام سلامت خواهد شد. (گفتنی است با توجه به اهیمت این موضوع، یکی از محورهای مورد بحث در نخستین کنگره بینالمللی و سیزدهمین کنگره سراسری تغذیه، «ژنومیکس تغذیه» بود.) این نگرش در برخی از محافل علمی داخلی مطرح است که بهدلیل محدودیت منابع، این زمینه تحقیقاتی از اولویت کمتری برخوردار است، در حالیکه بومیسازی یکی از ضروریات این رشته است زیرا نهتنها ساختار ژنتیکی بلکه فراوانی هریک از تفاوتهای ژنتیکی (پلیمورفیسم یا چندشکلی) در هرمنطقه جغرافیایی با منطقه دیگر متفاوت است. از سوی دیگر عوامل محیطی و فرهنگ غذایی ما نیز با سایر مناطق دنیا تفاوت دارد. همچنین عوامل خطرساز محیطی مانند انواع آلایندهها در هرکشور و هرمنطقه با منطقه دیگر فرق دارد. به همین دلیل نیاز است این رشته را در کشور خودمان بومیسازی کرده و تحقیقات آن را توسعه دهیم. تحقیق و توسعه در رشته «ژنومیکس تغذیه» همچنین دارای آثار فرهنگی و اجتماعی مثبتی نیز است.
یکی از حسنهای این رشته افزایش ظرفیت تولید علم است، زیرا این رشته با علوم پایه ارتباط دارد. توسعه این علم، کاهش وابستگی به تکنولوژی کشورهای پیشرفته را به همراه خواهد داشت. پنجسال پیش، اولین دوره درسی به نام تغذیه سلولی-مولکولی در سرفصل آموزشی مقطع دکترای رشته تغذیه در ایران قرار گرفت. با وجود نوپابودن این زمینه، روزبهروز بیشتر جای خود را در مقالات و پژوهشهای دانشجویان ایرانی باز کرده است. با وجود استقبال از این رشته، هنوز نتوانستهایم رشته «ژنومیکس تغذیه» یا تغذیه مولکولی را بهعنوان یک رشته مستقل در کشور به ثبت برسانیم. فقدان رشته و مرکزیتی واحد در زمینه «ژنومیکس تغذیه» سبب فعالیتهای پراکنده در این زمینه در کشور شده است، این درحالی است که در صورت ایجاد یک مرکز در کشور برای تغذیه سلولی- مولکولی، متخصصان رشته تغذیه و علاقهمند به مباحث جدید این حوزه، میتوانند گردهم آمده و با همکاری یکدیگر، برنامههایی را پیش ببرند که نهتنها در زمینه کاهش معضلات تغذیه کشور راهگشا خواهد بود، بلکه از نظر اقتصادی نیز دارای بهرهوری مناسبی باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.