«مجید حاجیفرجی» در گفتوگو با «شرق» بررسی کرد
کاهش بار بیماریها در جامعه، در گرو توسعه امنیت تغذیهای
بنفشه پورناجی
یکی از مباحثی که هرازگاهی یکبار توجه افکار عمومی را به خود جلب میکند، نگرانی از آلودگیهای مواد غذایی مانند شیر، مرغ، سبزیجات و... است. در این میان موضوعی که شاید کمتر مورد توجه قرار گیرد، سوءتغذیه بر اثر نرسیدن ریزمغذیها به سلولهای بدن یا در اصطلاح علم تغذیه، «ناامنی تغذیهای» است که انواع بیماریها بهویژه دیابت و سرطانها از آن نشات میگیرند. بحث امنیت غذا و امنیت تغذیهای یکی از محورهای «نخستین کنگره بینالمللی و سیزدهمین کنگره سراسری تغذیه ایران» بود که با حضور جمعی از متخصصان و صاحبنظران داخل و خارج از کشور 9 تا 12آذرماه امسال در محل پژوهشگاه نیروی تهران برگزار شد. به همین مناسبت با دکتر «مجید حاجیفرجی» رییس انستیتو تحقیقات تغذیهای و صنایع غذایی کشور و دبیر علمی این کنگره به گفتوگو نشستیم که حاصل آن در ادامه میآید. در ابتدا بفرمایید تفاوت «امنیت غذایی» و «امنیت تغذیهای» چیست؟ هرچند در محاوره، این دو واژه یکسان به کار میروند اما منظور از «امنیت غذایی» دسترسی فیزیکی و اقتصادی همه مردم در همه حال به غذایی سالم و کافی است و فرآیند تولید غذا را از زمین و خاک
تا رسیدن به سفره مردم در برمیگیرد و بحث سالم و بهداشتیبودن غذا را از نظر آلودهنبودن به آلایندهها و میکروبها شامل میشود. این مقوله، دسترسی به غذا از راههای قابلقبول اجتماعی و کفایت مواد مغذی را در برنمیگیرد اما منظور از «امنیت تغذیهای» که به حیطه کار متخصصان علم تغذیه مربوط میشود، دسترسی همه مردم در تمام اوقات به غذای سالم و کافی از نظر تغذیهای به شیوههای قابلقبول اجتماعی برای داشتن یک زندگی سالم و فعال است. «امنیت تغذیهای»، علاوهبر دسترسی فیزیکی و اقتصادی پایدار به غذای سالم و مغذی بر دستیابی سلولی نیز تاکید دارد؛ به عبارتی از دید علم تغذیه، تنها رسیدن غذا به سفره مردم ملاک نیست بلکه رسیدن مواد غذایی مورد نیاز سلول مدنظر است. با این تعریف مشخص میشود «امنیت تغذیهای» مفهومی جامعتر از «امنیت غذایی» است. چرا «امنیت تغذیهای» تا این اندازه مورد تاکید علم تغذیه است؟ بهدلیل آنکه تامیننشدن نیاز سلولی میتواند به بیماریهای ناشی از کمبود ریزمغذیها منجر شود. برای مثال پزشکان، شیوع برخی بیماریهای عفونی و تنفسی را ناشی از کمبود ریزمغذیها میدانند. ریزمغذیهایی از قبیل آهن،
فولیکاسید، کلسیم، روی، ویتامین D، ویتامینهای گروه B و برخی از عناصر فلزی مورد نیاز بدن نقش مهم و عمدهای در تامین نیاز سلولی و بهبود کارکرد اندامها دارند. «امنیت غذایی» و «امنیت تغذیهای» چگونه در یک جامعه قابل سنجش است؟ معمولا «امنیت غذایی» و «امنیت تغذیهای» در خانوارها در سطوح مختلف جامعه و در میان اقشار گوناگون اجتماع در استانهای مختلف با پرسشنامه سنجیده میشود تا حدود و ثغور امنیت یا ناامنی غذایی مشخصی شود. مطالعهای که اواخر دهه80 خورشیدی در تهران توسط دفتر بهبود تغذیه وزارت بهداشت انجام شد، بیانگر آن بود که 8/11درصد مردم به ناامنی شدید غذایی مبتلا بودند. براساس یافتههای این پژوهش، وضعیت امنیت غذایی 56/3درصد تهرانیها امن و بقیه جمعیت دارای وضعیت متوسط گزارش شده که در این میان، منطقه18 با 23/7درصد بالاترین ناامنی غذایی را به خود اختصاص داده بود. با وجود ضرورت تکرار این بررسی در دهه بعد (که قرار بود در قالب طرح جامع الگوی مصرف خانوار در کشور انجام شود)، به دلیل تخصیصنیافتن بودجه تا به حال این بررسی صورت نگرفته که امید میرود با تامین بودجه، این امر محقق شود. شاخصهای
بررسی امنیت غذایی چگونه تعریف شدهاند؟ سنجش دسترسی اقتصادی که با درآمد افراد سروکار دارد، یکی از شاخصهایی است که در آن هزینه و قیمت اقلام خوراکی بهنسبت درآمد مردم سنجیده میشود. دسترسی فیزیکی از شاخصهای دیگری است که با دسترسی به غذا در محل زندگی ارتباط دارد که خوشبختانه در این زمینه در کشور مشکلی نداریم. مورد دیگر مربوط به فرهنگ و سواد تغذیهای است. با توجه به پاسخ به این پرسش که مردم برای کدام گروههای غذایی بیشتر بودجه صرف میکنند؟ مشخص میشود سواد تغذیهای مردم تا چه اندازه ارتقا یافته است؟ در حقیقت رهایی از بیماری با سلامت تغذیهای یکی از اهداف بررسی این طرح است. جمعآوری اطلاعات فوق، سبب تدوین «نقشه ناامنی غذایی» توسط وزارت بهداشت شد که هماینک از آن در برنامهریزیها استفاده میشود. مهمترین یافتههای این پژوهش چه بود و چه برنامهریزیهایی برای رفع کمبودها و ناامنی تغذیهای صورت گرفت؟ در بحث ناامنی تغذیهای مهمترین عامل مربوط به تغییر سبک زندگی در جامعه ما بوده بهعبارتی این تغییر که از آن بهعنوان «گذار تغذیهای» یاد میشود، همانند دیگر جوامع در حال توسعه و تا حد
زیادی شبیه جوامع توسعهیافته است. بر این اساس، ما در زمینه دریافت انرژی با فقر و گرسنگی روبهرو نیستیم و گرسنگی شکمی نداریم، اما کمبود ریزمغذیها که به گرسنگی سلولی منجر میشود، هنوز وجود دارد و کودکان، مادران و سالمندان ما بیشتر به این مشکل مبتلا هستند. یکی از رایجترین این موارد، مربوط به کمبود آهن است زیرا همانطور که میدانیم، جذب آهن از راه موادغذایی بهراحتی انجام نمیشود. میزان آهن در پروتئین حیوانی کم و در گیاهان حتی کمتر است. این کمبود بیشتر در جوانان بهویژه دخترها و خانمها در سنین بارداری مشاهده میشود. کمبود آهن حتی در کشورهای پیشرفته هم به چشم میخورد. برای رفع این مشکل در کشور طرح غنیسازی آرد با اسید فولیک و آهن مطرح شد. در حال حاضر شش،هفتسال است که آردها در تمام کشور با آهن و اسید فولیک غنیسازی میشود. در صحبتهایتان به عبارت «گذار تغذیهای» اشاره داشتید. لطفا در این مورد بیشتر توضیح دهید. افراد طی سالهای اخیر، به دلیل دریافت انرژی زیاد دچار چاقی و اضافهوزن شدهاند. در مقایسه با دوران قبل و گزارشهای اخیر 55 تا 70درصد افراد به دلیل افزایش دریافت کالری و کاهش فعالیت
بدنی، دچار افزایش وزن و چاقی هستند. این در حالی است که این افراد با وجود افزایش وزن به سوءتغذیه سلولی نیز دچارند. این مساله مربوط بهگذار تغذیهای است، طی این فرآیند هرچند مردم بیشتر میخورند، اما بهدلیل کمبود ریزمغذیها و پایینبودن کیفیت غذای دریافتی، از سوءتغذیه رنج میبرند. اخیرا وزارت بهداشت و دیگر مراجع رسمی نسبت به کمبود ویتامین D در جامعه هشدار دادهاند. بیان کنید چرا نقش این ویتامین از دیگر ویتامینها پررنگتر است؟ طی پژوهشی که انستیتو تحقیقات تغذیهای و صنایع غذایی کشور انجام داد و همچنین مطالعاتی که سایر مراکز تحقیقاتی و دانشگاهها نیز آن را تایید کردهاند، مشخص شد که متاسفانه حدود 90درصد مردم به درجات مختلفی به کمبود ویتامینD مبتلا هستند. اهمیت ویتامینD از دومنظر قابلتوجه است؛ نخست نقش و جایگاه این ویتامین در جذب کلسیم و اهمیت آن در جلوگیری از پوکی استخوان و کمک به رشد استخوانها و جلوگیری از ابتلا به برخی بیماریها یا کندکردن سیر پیشرفت آنهاست. یافتههای پژوهشی امروز، ثابت کردهاند رابطه مستقیمی بین کمبود ویتامینD و بروز دیابت، اماس و سایر بیماریهای خودایمنی وجود دارد.
به بیان دیگر، ابتلا به بیماریهای فوق در افرادی که دچار کمبود ویتامینD هستند، بیش از دیگران است. با این حساب اولویت بعدی وزارت بهداشت و انستیتو تحقیقات تغذیهای و صنایع غذایی کشور، کاهش شیوع کمبود ویتامینD در جامعه است؛ زیرا همانطور که اشاره شد، آمار حدود 90درصدی شیوع کمبود ویتامینD، زنگ خطری برای ابتلا به بیماریهای یادشده، بهویژه دیابت و سرطانهاست. از دیگر مشکلات مربوط به این ویتامین، دریافت مقدار کم آن است چرا که مهمترین منبع مولد این ویتامین، تابش نور خورشید به سطح پوست است و مواد غذایی غنی از آن وجود ندارد. از جمله اقدامهای وزارت بهداشت در گروههای سنی کودکان و مادران باردار، توزیع مکملهای رایگان ویتامینD در مراکزی است که توسط این وزارتخانه مشخص شده است. هدف این طرح، کاهش کمبود ویتامینD در اقشار آسیبپذیر جامعه و پوشش هرچه بیشتر آن در سطح جامعه است. غنیسازی آرد و شیر با ویتامینD از جمله طرحهای دیگری است که به سفارش وزارت بهداشت و آموزش و پرورش آماده انجام است. در صورت تامین اعتبار و تصویب نهایی، میتوان شیر مدارس را نیز با ویتامینD غنیسازی کرد. غنیسازی آرد با ویتامینD نیز از جمله طرحهای
ارایهشده به وزارت بهداشت است که خوشبختانه مورد حمایت و استقبال این وزارت و سازمان غذا و دارو نیز قرار گرفته و مرحله آزمایشی آن زمستان امسال در یک استان آغاز خواهد شد. با توجه به اهمیت عنصر روی در رشد کودکان، آیا اقداماتی بهمنظور غنیسازی مواد خوراکی با این عنصر نیز در دست انجام است؟ عنصر روی نهتنها در کودکان، بلکه بهدلیل تقویت سیستم ایمنی بدن، در زنان باردار و سالمندان نیز نقش تعیینکنندهای دارد. هماینک تحقیقی در این زمینه در انستیتو تحقیقات تغذیهای و صنایع غذایی کشور برای کودکان زیر دوسال در حال اجراست که نشان میدهد مکمل روی میتواند نقش پیشگیرانه مثبتی در جلوگیری از اختلالات رشد و ناهنجاریهای مستقیم ایمنی بدن ایفا کند. قرار است در صورت حصول نتایج این طرح، پیشنهاد اجرای آن در برنامه «مکملیاری» وزارت بهداشت ارایه شود. عنصر روی مانند ویتامینD در پیشگیری از شیوع بیماریهای غیرواگیر بسیار مهم است. آیا بررسیای با هدف تاثیر اقدامات انجامشده در زمینه تامین ریزمغذیها در کشور انجام شده؟ در صورت مثبتبودن، نتایج آن چگونه بوده است؟ آخرین گزارش وزارت بهداشت که در
سال1389 انجام شد، نسبت به پژوهش 11سال قبل (1378) نشاندهنده تفاوت شاخصهای سلامت بود. به این معنا که نتایج، نشان از کاهش کوتاهقدی و کموزنی در کودکان زیر پنجسال داشت. بر این اساس، با توجه به مداخلات انجامشده، کوتاهقدی 7/2درصد کاهش داشته و از 14درصد به 6/8 درصد و کموزنی با پنجدرصد کاهش، از 9درصد به چهاردرصد رسیده بود که این امر نشان از سالمترشدن جامعه دارد. بر این اساس، لاغری نیز یکدرصد کاهش نشان میداد. نقش انستیتو تحقیقات تغذیهای و صنایع غذایی کشور در توسعه امنیت غذایی چیست؟ طی سالهای متعدد، انستیتو بهعنوان تنها ارگان رسمی کشور بحث تحقیقات غذایی و تغذیهای را بر عهده داشته است. سند تغذیه و امنیت غذایی به سفارش وزارت بهداشت، توسط این موسسه تدوین شد که به تصویب شورای سلامت و امنیت غذایی رسید و برای نخستینبار برنامه استقرار سند مذکور تبیین و اجرایی شد. شورای مراقبتی نیز توسط دفتر بهبود تغذیه، برای پیگیری مفاد آن ایجاد شد که دبیرخانهاش در انستیتو قرار دارد و با هدایت دفتر مذکور و حمایت و مشارکت دانشگاههای علوم پزشکی سراسر کشور، کنترل امنیت تغذیهای را در سراسر کشور برعهده
دارد. از سوی دیگر، فعالیت شورای سلامت و امنیت غذایی طی یکسالونیم گذشته منسجمتر و تسریع شده که از جمله گامهای مهم در این زمینه میتوان تهیه و تدوین الگوی تولید، توزیع و مصرف شیر و لبنیات، کیفیت روغنهای مصرفی، بررسی وضعیت آلایندههای غذایی و غنیسازی مواد خوراکی را نام برد. در زمینه روغنهای مصرفی خانوار، کاهش میزان اسید چرب ترانس که هماینک پنجدرصد است، به دودرصد تا پایان امسال و به صفررساندن آن تا سال94 از دیگر اقدامات این دبیرخانه است. کاهش اسیدهای چرب بهویژه ترانس روغن مصرفی در صنایع غذایی نیز هرچند اقدامی زمانبر، اما در دست اقدام است. ترغیب کشاورزان به کشت ارگانیک با هدف کاهش آلایندهها و سموم دفع آفات نیز از دیگر اقدامات این دبیرخانه است. لطفا کمی هم در مورد نخستین کنگره بینالمللی و سیزدهمین کنگره سراسری تغذیه ایران توضیح دهید. هدف از برپایی این کنگره، تبادل اطلاعات و دانش تخصصی حوزههای مختلف تغذیه و بررسی چالشهای این حوزه بهمنظور دستیابی به راهکارهای عملی بود. شعار این کنگره «علوم تغذیه، چشماندازهای نوین و نقشهای تازه» بود که این موضوع به دلیل نوبودن، بهعنوان شعار
کنگره امسال انتخاب شد و هدف آن ارایه اطلاعات روز برای تعیین راهکارها در حوزه غذا و تغذیه بود. تغذیه در مراحل مختلف زندگی، ظرفیتسازی در حوزههای غذا و تغذیه، امنیت غذا و تغذیه، پیشرفتهای حوزه علوم و سیاستگذاری غذا و تغذیه، علوم و صنایع غذایی و «ژنومیکس تغذیه» محورهای این کنگره چهارروزه را تشکیل میداد. تغذیه بالینی و رژیمدرمانی و نقش آن در کنترل بیماریها بهویژه سرطانها، چاقی، دیابت، بیماریهای قلب و عروق، گوارش و کلیوی بهعنوان محور دیگر این کنگره انتخاب شده بود. مخاطبان این کنگره را به غیر از متخصصان و کارشناسان حوزه تغذیه، پزشکان گروههای مختلف پزشکی و پیراپزشکان نیز تشکیل میدادند. طی سالهای اخیر «دبیرخانه شورای سلامت و امنیت غذایی» با همکاری معاونت بهداشتی وزارت بهداشت، انستیتو تغذیه، سازمان غذا و دارو، سازمان ملی استاندارد، سازمان دامپزشکی، وزارت جهاد کشاورزی و دیگر سازمانهای ذیربط، جلسات فعالی با هدف بررسی و سیاستگذاری در حوزه غذا و تغذیه و ارایه برنامهها، استراتژیها و راهکارهایی متناسب با برنامه پنجساله توسعه داشته و این موضوع در ابلاغیه اجرایی مقاممعظمرهبری نیز تاکید شده است. ایمنی
غذا و نانوتکنولوژی نیز از جمله موارد سیاستهای غذا و تغذیه است که در برخی از سمپوزیومهای این کنگره، پیرامون آن بحث و تبادلنظر شد. در این کنگره که امسال توسط انستیتو تحقیقات تغذیهای و صنایع غذایی کشور با همکاری و حمایت دانشگاه علومپزشکی شهیدبهشتی و انجمن تغذیه ایران برگزار شد، خانمپروفسور «میدانی» رییس انجمن تغذیه آمریکا و رییس مرکز تحقیقات سالمندی دانشگاه Tufts بهعنوان سخنران اصلی حضور داشت. همچنین خانمپروفسور«گایسلر» از انگلستان (که رییس اتحادیه بینالمللی انجمنهای تغذیه (IUNS) و از چهرههای مطرح تغذیه در دنیاست)، بهعنوان دیگر میهمان این کنگره بینالمللی بود. در این کنگره همچنین میهمانانی از آمریکا، انگلیس، ایرلند شمالی، کانادا، هلند و اکراین نیز حضور داشتند و همراه با سخنرانان داخلی به ارایه سخنرانی علمی و جامع پرداختند. 10سمپوزیوم با ارایه 51 سخنرانی با موضوعات راهنماهای تغذیهای و تغذیه پایدار، سواد و فرهنگ تغذیه، ایمنی غذا و سلامت جامعه، تغذیه از سلول تا جامعه (اپیژنتیک)، پیشگیری از کوتاهقدی، برنامههای جامعمحور برای پیشگیری از چاقی، پارامترهای بیوشیمیایی پاسخدهنده به مداخلات تغذیهای،
امنیت غذایی و چاقی در طول چرخه زندگی، سندرم متابولیک و دیابت، تغذیه ورزشی و رژیمهای غذایی بر پایه نانوتکنولوژی و سلامت جامعه و در نهایت تغذیه و ناباروری برگزار شد. تجهیزات و دستگاههای کمکلاغری و سایز، برنامههای ملی غنیسازی موادغذایی، پوشش بیمهای و استانداردسازی خدمات مشاوره تغذیه، مکملهای غذایی، سند ملی غذا و تغذیه و امنیت غذایی، تغییرات الگوهای غذایی و بیماریها بهویژه بیماری کبد چرب، برنامهها و سیاستهای تغذیهای در راستای نیازهای جامعه، تغییرات آبوهوایی و آثار آن روی غذا و سلامت جامعه و اخلاق در تحقیقات تغذیهای نیز در 12میزگرد برگزار شد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.