|

نقدی بر مستند «قاشق» ساخته جلال ویسی

قاشق چیست؟

فرانک آرتا

«قاشق» فیلمی تکان‌دهنده است که به‌دور از هرگونه تکلفی به عمق ذهن پسران و مادران منطقه کردنشین می‌رود و علل تنفر مردان و زنان از یکدیگر را از زبان شخصیت‌ها بازگو می‌کند. فیلم ساختار ساده‌ای دارد. شخصیت‌ها با بیان دیدگاه‌شان در حد یک واژه و حتی تک‌جمله و فیلمساز با طرح پرسش‌هایی به شیوه سینمای صامت و در قالب میان‌نویس، عمق فاجعه را به‌آرامی از پوسته به هسته می‌کشانند. سوال ساده‌ای درابتدای فیلم مطرح می‌شود؛ قاشق چه مصارفی دارد؟ جواب عادی‌اش هم چنین است: وسیله‌ای برای غذاخوردن! و... اما درست در پلان بعدی دوربین، پسربچه‌ای را نشان می‌دهد که جای داغی روی بدنش خودنمایی می‌کند. تماشاگر کنجکاوانه می‌خواهد علت این خشونت را بفهمد. آن وقت در میان حرکات و جست‌وخیز‌های کودکانه، مادری با لبخند مقابل دوربین می‌گوید من با قاشق بچه‌ام را داغ کردم! چون زیاد شیطونی می‌کرد، حتی در نمایی پسربچه‌ای به‌دلیل علاقه وافر به مادرش اصل قضیه را انکار می‌کند و مسبب این خشونت را مادرش نمی‌داند؛ اما مادر همچنان با لبخند می‌گوید من داغ کردم، چون حرف‌گوش‌کن نبود؛ همین لبخند عادی کافی است تا تماشاگر متوجه شود که داستان به این سادگی‌ها هم نیست. درواقع فیلمساز با چندپلان ساده، روی یکی از مهم‌ترین ابعاد روان انسان دست گذاشته و ناخودآگاه ذهن انسان را به نطفه شکل‌گیری روابط زن و مرد رهنمون می‌کند. از ‌نظر روانشناسانه و روانکاوانه، پسران به مادرانشان خیلی وابسته‌اند. به‌طوری که مادر، قدرتمند‌ترین شخص تمام زندگی یک‌مرد محسوب می‌شود. این دیدگاه علمی از سوی یونگ، روانشناس مشهور، ثابت شده و کاملا قابل تبیین است. به‌طوری که نوع رابطه فرزند با مادر بعدها در روابط و زندگی آینده بچه تاثیر قطعی دارد. در سال‌های اولیه، مادر برای پسربچه خود همه زندگی است، بی‌شک «عقده مادر» سخت‌ترین احساسی است که هر مردی با آن روبه‌رو می‌شود. چنین عقده‌ای ممکن است موجبات بی‌زاری او از مادرش را فراهم کند. حتی در بزرگسالی این احساس انزجار از مادر را به هر زنی که بخواهد با او رابطه عاطفی نزدیک داشته باشد، فرافکنی کند و به مانعی بزرگ برای ارتباط با جنس مخالف تبدیل شود. چنین نگاهی در کلیت فیلم حکمفرماست. در پلان‌های بعدی از چندپسر نوجوان درباره چگونگی داغ‌شدنشان درآن سن‌وسال می‌پرسند و آنها هم پاسخ می‌دهند که به‌خاطر نزدیک‌شدن به دختری داغ شدند. به مرور، شکل رابطه میان دختران و پسران به گونه‌ای پیش می‌رود که تاثیرات آن در ناخودآگاه پسربچه نمایان می‌شود، به‌طوری که وقتی از آنها می‌پرسند آیا دوست داشتید دختر باشید؟ پاسخ آنها منفی است و حتی چنین مساله‌ای را شرم‌آور می‌دانند، چون دخترها باعث شدند که آنها داغ شوند! فیلمساز با ریزبینی فقط قصد مطرح‌کردن مشکلات را ندارد، بلکه با قراردادن شخصیت‌ها در تک‌پلان‌های جداگانه و تک‌وتنها که به‌طور مثال یکی از آنها فقط با سنگ‌بازی می‌کند، نشان می‌دهد که ذهنیات، کار خود را کرده و از دوران کودکی شکل رابطه مردان و زنان درآن جامعه پر از سوءتفاهم تعیین شده است. در حقیقت عینی‌کردن ذهنیات و تصورات یک شخصیت با چیدمان چند پلان ساده، هنرمندی فیلمساز را نشان می‌دهد که کودکی هر انسان چقدر در تمام شئونات زندگی‌اش تاثیر می‌گذارد. تنظیم رفتارهای به اصطلاح عادی ولی درواقع ناهنجار بیش از هرچیز مساله آموزش را مهم و انکارناشدنی مطرح می‌کند. چون دختران و پسران دنیای فیلم که قطعا مادران و پدران آینده هستند، به‌جای اینکه در محیط‌های آموزشی حضور داشته باشند، بدون هدف در کوچه‌پس‌کوچه‌ها در کنار هم پرسه می‌زنند و در غیاب مادران خود، ناخواسته سرنوشت شوم خود را درآینده‌ای مبهم رقم می‌زنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.