|

بندبازی «احمد‌زی» میان اصلاحات و محافظه‌کاری

نوژن اعتضادالسلطنه

«کوزیمو مدیچی» از خاندان «شهریاران» محبوب «نیکولو ماکیاولی» متفکر ایتالیایی گفته بود که انسان نمی‌تواند در حالی‌که به انجام مراسم عشاء ربانی ملتزم است، بر سر قدرت، باقی بماند. این سخن مدیچی به دشمنانش فرصت داد تا او را متهم کنند که خود را از وطن اجدادی‌اش بیشتر دوست دارد و این جهان را به جهان دیگر ترجیح می‌دهد. سپس گفته شد کوزیمو، فردی غیراخلاقی و تا حدودی بی‌دین است. در‌‌ همان حال، ماکیاولی توصیه کرد شهریار باید مواظب باشد که وقتی انسانی او را می‌بیند یا گفتارش را می‌شنود کوچک‌ترین تردیدی برایش باقی نماند که این شهریار، مظهر اعتقاد به مذهب است. تظاهر به مذهبی جلوه‌کردن باید از هر ظاهر‌سازی دیگری برایش مهم‌تر باشد زیرا از دید ماکیاولی، مردم دنیا به‌طور کلی با چشم قضاوت می‌کنند. در این میان، تنها عده معدودی قادر به درک باطن انسان هستند که آنها نیز به راستی جرات نمی‌کنند با جمع کثیر هواداران شهریار، مخالفت کنند. شاید بتوان مصداق توصیه ماکیاولی به زمامداران روزگاران گذشته ایتالیا را در رفتار و رویکرد کنونی «اشرف‌غنی احمدزی» رییس‌جمهوری افغانستان که در انتخاباتی پرحاشیه به‌قدرت رسید، مشاهده کرد. او که سال‌ها در مجامع بین‌المللی با صورتی اصلاح‌کرده و پوششی منطبق با معیارهای پذیرفته‌شده جهانی فعالیت کرده بود، ناگهان در آستانه نامزدی در انتخابات ریاست‌جمهوری به سفر حج رفت، محاسن گذاشت و اکنون تسبیح‌به‌دست و با ظاهری سنتی همانند اعضای بلندپایه قبایل افغان در مجامع عمومی ظاهر می‌شود. او که در هرجایی به میل مخاطبانش حاضر می‌شود، در سخنرانی انتخاباتی خود گفته بود اگر رییس‌جمهور افغانستان شود به‌جز بردن چنددست لباس محدود، چیز بیشتری نمی‌خواهد و اگر پس از اتمام ریاست‌جمهوری چیزی برای خود برداشته باشد، شهروندان می‌توانند او را اعدام کنند. شعارهای پوپولیستی او در ‌‌نهایت کارساز شدند. اکنون هواداران «احمدزی» از او به‌عنوان سیاستمداری با ظاهر «اسلامی، افغانی و علمی» یاد می‌کنند و این مورد را ملاکی برای موجه نشان‌دادن او قلمداد کرده و در مقابل، در توصیف «عبدالله‌عبدالله» نامزد رقیب او می‌نویسند: «سیاستمداری است که قیمتی‌ترین لباس‌های جهان را به‌تن کرده و خود را مانند خانم‌ها آرایش می‌کند. در احادیث آمده هر مردی خود را مانند خانم‌ها آرایش می‌کند، خدواند او را لعنت کند.» در مقابل نیز، مخالفان «احمدزی» بحث دوگانگی شهروندی همسر او (زولا) را مطرح می‌کنند و می‌گویند شهروندی آمریکایی - لبنانی او و اینکه هنوز مشخص نیست که از دین مسیحیت به اسلام گرویده باشد، نماد «کفر» رییس‌جمهوری جدید افغانستان است. این درحالی‌است که «احمدزی» در اقدامی بی‌سابقه در مراسم تحلیف ریاست‌جمهوری از همسرش به‌دلیل حمایت‌های همیشگی از زنان افغان تقدیر به‌عمل آورد. یکی از مسایلی که «احمدزی» به‌عنوان کارتی در بازی سیاسی در حال استفاده از آن است، بهره‌برداری از «مذهب» برای دستیابی به مقاصد سیاسی است؛ کاری که طالبان نیز آن را به بد‌ترین نحو ممکن انجام دادند. اگر او در کارزار انتخاباتی با حضور در میان زنان افغان در مراسم روز جهانی زن گفت که در دولتش حضور زنان در راس مناصب حکومتی صرفا اقدامی «سمبولیک» نخواهد بود و اکنون پس از به‌ قدرت‌رسیدن اعلام کرده که قصد دارد «فاصله میان مکتب و مدرسه، مسجد و ارگ، سیاستمدار و عالم دین» را از میان بردارد. در اینجا این پرسش مطرح می‌شود که به‌راستی آیا فردی که در مقام استادی دانشگاه‌های «برکلی» و «جان هاپکینز» بوده و در دانشگاه‌های آمریکایی بیروت و «کلمبیا» تحصیل کرده و هوادارانش از این موضوع تحت عنوان نماد «فرهیختگی» او یاد می‌کنند نباید دید بازتری نسبت به لزوم «تفکیک قوا» و حوزه‌های مختلف از یکدیگر به‌عنوان پیش‌شرط ضروری توسعه‌یافتگی یک‌کشور داشته باشد؟ پرسش اصلی در اینجاست که درحالی‌که «احمدزی» شعارهای اصلاح‌طلبانه خود در کارزار انتخاباتی‌اش را کنار گذاشته و خط مشی محافظه‌کارانه‌ای برای به‌دست‌آوردن دل رهبران کهنسال قبایل و سنت‌گریان افغان اتخاذ کرده، مسیر پیشرفت و توسعه اجتماعی، فرهنگی و سیاسی افغانستان به چه سمت‌وسویی پیش خواهد رفت؟ به‌راستی چه تفاوتی میان اظهارات «احمدزی» با جنگ‌سالاران پیشین تندرویی چون «عبدالرسول سیاف» وجود دارد؟ «احمدزی» با دنباله‌روی از سیاست ناموفق سلف خود «کرزای» درصدد است با تحت نظارت دولت درآوردن مدارس مذهبی‌، امکان فعالیت مدارس تندرو را محدود کند، با این حال این طرح ابهامات فراوانی دارد. آیا به غیر از تعلیم‌دیدگان مدارس مذهبی پاکستان که اکنون به افغانستان بازگشته‌اند و کنترل «دارالحافظ»ها را در اختیار دارند، افراد آموزش‌دیده و دارای صلاحیت دیگری برای آموزش وجود دارند؟ در این میان وضعیت محدودیت‌های اعمال‌شده بر آموزش دختران افغان چه خواهد شد که سال‌ها با ابزار سرکوب سنت، به پستوی خانه‌ها رانده شده بودند؟ آیا روستاییان افغان، افراد اعزامی دولت مرکزی برای آموزش مذهبی به فرزندانشان را خواهند پذیرفت؟ استفاده از عامل مذهب در افغانستان همواره باعث افزایش توانایی رهبران برای حذف مخالفان، بسیج مردم، جلب حمایت عمومی و مشروعیت‌بخشیدن به اقداماتشان و جذب سرمایه خارجی بوده است. برچسب‌خوردن بر پیشانی سیاستمداران و «غیرمذهبی» جلوه‌نمودن آنان در جامعه سنتی افغانستان همواره به ضررشان تمام شده است؛ برای مثال، در مورد «امان‌الله»، پادشاه پیشین افغانستان (29-1919) که به‌دلیل نقش‌آفرینی در شکست‌دادن بریتانیا در جنگ سوم افغانستان و بریتانیا، فردی محبوب در میان افغان‌ها بود به‌دلیل فشار رهبران قبایل شکست خورد. نزاع میان پادشاه و رهبران سنتی تا جایی بالا گرفت که آنان مدعی شدند که امان‌الله، مسلمان خوبی نیست چراکه تمایلی به جداسازی مردان از زنان در جامعه، به خصوص در مدارس ندارد، به پوشش برقع زنان وقعی نمی‌نهند و بالا‌تر از همه آموزش غیرمذهبی را ترویج کرده و خواستار اجرایی‌کردن اصلاحاتی به سبک آتاتورک در افغانستان است. برخی علما، امان‌الله را کافر خواندند و تصاویر او در دیدار با زنان بی‌حجاب در اروپا را منتشر کردند. کارشکنی‌ها علیه او موثر واقع شد و در ‌‌نهایت امان‌الله مجبور به ترک کشورش و سفر به اروپا شد. در مقابل، زمامدارانی هم بودند که رویه دیگری را در پیش گرفتند. تجربه «عبدالرحمن» نشان داد که او توانست مذهب را تا حدی تحت سیطره دولت درآورد. او روحانیون را به حاشیه راند، بر هویت مسلمان دولتش تاکید کرد، بر اهمیت جهاد تاکید ورزید، مساله اعطای اختیار الهی به او و کسب اقتدار از جانب پروردگار را با هدف مشروعیت‌بخشیدن به دولتش مطرح کرد و گفت هرکس علیه اوست، مسلمان نیست. حضور مذهب و سنت‌ها در جامعه و سیاست افغانستان به حدی چشمگیر بود که حزب کمونیست نیز کار چندانی از پیش نبرد. کمونیست‌های افغان که تمرکز خود را بر مدرنیزاسیون در شهر‌ها قرار داده بودند و قوانینی از جمله لغو ازدواج اجباری، ممنوعیت ازدواج دختران زیر 16سال، رعایت اصل برابری زن و مرد با هدف زندگی بهتر و ارتقای موقعیت اجتماعی شهروندان را اجرا کردند، در مناطق گسترده روستایی با واکنش منفی روستانشینان مواجه شدند. این موضوع سبب شد تا «ببرک کارمل» کمونیست در سال۱۹۸۵ اشاره کند که مذهب باید مورد احترام قرار گیرد و خود نیز تظاهر به مذهبی‌بودن کرد. در سال۱۹۸۷، نجیب جانشین او پسوند «الله» را به نامش افزود، نام حزب دموکرات را به حزب «وطن» تغییر داد و تاکید کرد احترام به اسلام و اصلاح قانون اساسی‌ را با اشاره به این موضوع که افغانستان کشوری مسلمان است در دستور کار قرار خواهد داد. با این حال، سیاست‌های ضداسلامی پیشین آن حزب، به‌حدی بود که باعث نشد اقبال عمومی را به‌سمت خود جلب کند. پس از سقوط دولت‌های کمونیستی در افغانستان، رهبران مجاهدین افغان به قدرت رسیدند. این جنگ‌سالاران‌ که عقاید مذهبی داشتند، بنیان احزاب اصلی افغانستان را- که تا به امروز نیز منابع قدرت را در دست دارند- بر پایه «سنت‌ها» قرار دادند: حزب وحدت اسلامی شیعیان در میان هزاره‌ها، حزب اسلامی به رهبری گلبدین حکمتیار، جنبش ملی اسلامی به رهبری عبدالرشید دوستم و شورای نزار تحت ریاست احمدشاه‌مسعود. بهره‌گیری از مذهب، ابزاری برای کسب حامیان خارجی بود. برای مثال، «سیاف» کمک مالی اصلی خود و جریانش را از عربستان سعودی و کشورهای عرب حاشیه خلیج‌فارس دریافت می‌کرد و دیگر جنگ‌سالارانی که قرائتی معتدل‌تر از دین را ارایه می‌دادند از حمایت مالی غرب برخوردار می‌شدند. ناقص‌بودن روند ملت‌سازی و در نتیجه، تداوم توسعه‌نیافتگی در کنار در‌گیرشدن افغانستان در جنگ‌های داخلی به‌همراه حضور شبکه وسیع روحانیت، ساختارهای قبیله‌ای و فقدان شهری‌شدن، همگی از جمله عواملی هستند که افغانستان را کشوری محافظه‌کار نگه داشته‌اند. برچسب‌زدن به سیاستمداران و سنجش میزان کارآمدی آنان براساس ظاهر، تظاهر به دینداری، همگی مولفه‌هایی از معیار سنجش در جامعه توسعه‌نیافته افغانستان هستند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.