|

خانه‌ام ابری است

نادر شهریوری (صدقی)

شاعر در همان حالی که مدیون نبوغ خود است مدیون زمانه خود نیز است، زمانه توفانی، کودکان ناهمگون می‌زاید. سمبولیسم در شعرهای نیما صرفا خود را به «ابتکار کلام» تسلیم نمی‌کند بلکه رنج‌ها و آرزوهای زمانه پرتنش خود را نیز سراسری می‌کند. «... سریویلی شاعر، با زنش و سگش در دهکده‌ای ییلاقی ناحیه جنگلی زندگی می‌کردند. تنها خوشی سریویلی به این بود که توکاها در موقع کوچ‌کردن از ییلاق به قشلاق در صحن خانه باصفای او چندصباحی اتراق کرده، می‌خواندند. اما در یک شب توفانی وحشتناک، شیطان به پشت در خانه او آمده امان می‌خواهد. سریویلی مایل نیست آن محرک کثیف را در خانه خود راه بدهد و بین آنها جروبحث درمی‌گیرد بالاخره شیطان راه می‌یابد... خانه سریویلی خراب می‌شود و سال‌ها می‌گذرد. مرغان صبح، گِل با منقار خود از کوه‌ها آورده، خانه‌ او را دوباره می‌سازند. سریویلی دوباره با زنش و سگش به خانه خود بازمی‌گردد اما افسوس دیگر توکاهای قشنگ در صحن خانه او نخواندند و او برای همیشه غمگین ماند.» سری به معنای خانه و ویل به معنای محل است و سریویل اسم دهکده‌ای در «کجور» نزدیک به «هزارسال» است نیما پس از مقدمه‌ای کوتاه- متن بالا- شعری بلند به نام خانه سریویلی می‌سراید. بینش نیما، بینش تراژیک -سمبولیک است. بینش تراژیک ناشی از نوعی تنش است، تنش میان دنیای فعلی و دنیای از‌دست‌رفته یا تنش میان دنیای فعلی و دنیایی که می‌توانست بهتر از این باشد. این تنش به‌لحاظ سمبولیک پس از دوره‌ای طولانی از سرگشتگی آدمی آغاز می‌شود. بهشت آغازین سریویلی شاعر با ورود شیطان به پشت در خانه‌اش به یکباره ناپدید می‌شود و پس از دوره‌ای از سرگشتگی شاعر آغاز می‌شود؛ گو اینکه بعد از آن مرغان صبح با کمک هم خانه شاعر را دوباره می‌سازند و سریویلی با زنش و سگش به آنجا بازمی‌گردند اما دیگر توکاهای قشنگ در صحن خانه‌اش نمی‌خوانند و او برای همیشه غمگین و معذب باقی می‌ماند. به نظر لوسین گلدمن بینش تراژیک بیانگر سنت فلسفی خاصی است که با پاسکال شروع و از طریق کانت و هگل به مارکس و در آخر به لوکاچ می‌رسد، پاسکال می‌گوید آدمی نه فرشته است و نه جانور. این نظر پاسکال به آن معنا نیز می‌تواند باشد که آدمی هم می‌تواند فرشته باشد و هم جانور و در این دو موقعیت نوسان کند، اما مهم آن است که شاعری معذب در نوسان میان دو موقعیت چگونه‌شعری می‌سراید؟ بیان این تنش در شعر نیما با توجه به فضای اجتماعی و سیاسی‌ای که نیما در آن زندگی می‌کرد به ناگزیر وجهی سمبولیک پیدا می‌کند. اما این سمبولیسم در نیما موقعیتی شخصی پیدا نمی‌کند؛ این مهم‌ترین تمایز نیما با سمبولیست‌هاست. مالارمه شاعر بزرگ سمبولیسم در حالی به سرودن شعر مبادرت می‌کرد که نمی‌دانست نخستین بیتی که می‌سراید به کجا منتهی می‌‌شود، زیرا خود را به ابتکار کلام تسلیم کرده و به دست امواج جریان زبان و توالی خودبه‌خودی تصاویر و تنش‌های خیال سپرده بود. درحالی‌که نیما صرفا خود را به ابتکار کلام تسلیم نمی‌کند و فرق میان سمبل و واقعی را درمی‌یابد، نیما اگرچه در سمبولیسمش به‌دنبال‌ آن فردیتی است که شاعر را صاحب قلمروی مشخص می‌کند اما این قلمروی شخصی برای نیما در عین حال غیرمشخص است زیرا او و واقعیت غیرمشخص را نیز دریافته است. «آوازهای آدمیان را یکسر/ من دارم از بر/ یک شب درون قایق دلتنگ/ خواندند آنچنان/ که من هنوز هیبت دریا را/ در خواب می‌بینم.» نقطه عزیمت نیما در اندیشه و شعر «انسان» است. این انسان از نظر نیما البته انسان تراژیکی است، انسان تنهایی است، فرد است، درست مانند خود نیما که در هبوطی دایمی سرگشته و آواره مانده است. «ققنوس مرغ خوشخوان آوازه جهان/ آواره مانده از وزش‌ بادهای سرد/ بر شاخ خیزران/ بنشسته است فرد/ بر گرد او به هر سر شاخی پرندگان». «فرد» به نظر نیما واقعیتی جزیی است،‌ منظور از واقعیتی جزیی «انسان مشخص» است، انسانی همچون خود نیما و یا فی‌المثل سریویلی شاعر که هویتی مشخص، زادگاه و دهکده‌ای معلوم دارد اما به‌لحاظ سمبولیک «فرد» همانند ققنوس است: پرنده‌ای افسانه‌ای که مهم‌ترین ویژگی‌اش آن است که هرگز نمی‌میرد بلکه بسط می‌یابد. ققنوسی اگرچه می‌سوزد و خاکستر می‌شود اما نیروی زندگی‌اش در قالب ادامه‌دهندگانش از دل خاکستر زاده شده، ترکیب و گسترش می‌یابد. این چنین می‌شود که ققنوس سمبلیک نیما می‌تواند دغدغه‌ها، رنج‌ها و آرزوهای خود را بسط داده کلی و سراسری کند. «او ناله‌های گم شده ترکیب می‌کند/ از رشته‌های پاره صدها صدای دور/ در ابرهای مثل خطی تیره روی کوه/ دیوار یک بنای خیالی می‌سازد» این دغدغه‌ها از جایی به‌جای دیگر و از زمانه‌ای به زمانه دیگر فرق می‌کند اما فصل مشترک آن جهانی مشترک با خود به‌همراه می‌آورد که مختص انسان به معنای عام آن است، آدمی اگرچه از زادگاهش به جهان می‌نگرد اما اندیشه‌اش همچون ققنوس، جهانی را به کار می‌گیرد. در این شرایط آدمی گرچه تنهاست اما جهانی را با خود به همراه دارد. «من نیم در کار تنها، یک جهان باشد به کار/ باشدم هر غم، نشانی زین جهان داغدار/ باشدم هر غم، نشانی زین جهان داغدار» آدمی و جهانی همچون هردوگانه‌ای با خود تنشی تراژیک به‌همراه می‌آورند. تراژیک‌بودن در نیما به ساختمان سمبولیک شعرش بدل می‌شود، شعری همچون زندگی واجد سویه‌هایی مداوم، تسلی‌بخش و عذاب‌آور، مثل خانه شاعر که از قضا شدیدا ابری و آبستن باران است اما با این حال شاعر رو به آفتاب ایستاده است: «من به روی آفتابم» و مگر تراژیک‌بودن جز این است؟ * شعرها از مجموعه شعر نیما به کوشش سیروس طاهباز به ترتیب: خانه سریویلی، ری‌را، ققنوس، ققنوس، دانیال، خانه‌ام ابری است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.