|

منتقدها دروغ به هم می‌بافند

سوزان سانتاگ . ترجمه پویا رفویی

در شرحی که به اختصار از وجه خود-بنیاد هنر به دست دادم، هنر را چشم‌اندازی تخیلی یا دکور اراده وصف کرده‌ام، از این‌رو لازم به توضیح است که این تلقی نه مانع، که فراخوانی است تا آثار هنری را به چشم پدیدارهایی مشخصا تاریخی بررسی کنیم. مثلا پیچیدگی‌های سبک‌شناسی دشوار هنر مدرن، تابعی است از نابهنگامی توسعه «تکنیکی» اراده بشر از طریق تکنولوژی و نیز پایبندی جانفرسای اراده بشر به صورت‌بندی تازه‌ای از نظم اجتماعی و روانی که مبنای آن تغییراتی پی‌درپی است. اما در عین‌ حال ناگفته نماند که نفس امکان‌پذیری انفجار تکنولوژی، نفس امکان‌پذیری طغیان‌های معاصر افراد و جوامع، از رویکردهایی ناشی می‌شود که بخشی از آن را آثار هنری در لحظات خاصی از تاریخ ابداع کرد و اشاعه داد و مدت‌ها پس از آن بود که خوانشی «رئالیستی» از ذات منقلب آدمی پا به عرصه نهاد. سبک، اساس تصمیم‌گیری درباره اثر هنری است، امضای اراده هنرمند است. و همان‌طور که اراده آدمی از قابلیت آن برخوردار است تا بی‌نهایت موضع اختیار کند، برای اثر هنری نیز بی‌نهایت سبک محتمل است. از بیرون، یعنی از منظری تاریخی که نگاه کنیم، گرایش‌های سبک‌شناختی، همواره با تحولی تاریخی قرین است- از مصادیقش مثلا، ابداع خط یا ماشین تحریر، ابداع و دگرگونی آلات موسیقی، در دسترس قرارگرفتن مصالحی تازه برای مجسمه‌سازی یا معماری است. اما این نگره ضرورت- محور، هر قدر هم که درخور تامل و ارزشمند باشد، با مشت نمونه خروار آثار سروکار دارد؛ به «دوران‌ها»، «سنت‌ها» و «مکتب‌ها» می‌پردازد. از درون، یعنی به محض آنکه بررسی اثر هنری خاصی را مدنظر قرار دهیم و درصدد آن برآییم تا از ارزش و تاثیر آن شرحی به‌دست دهیم، هر تصمیم سبک‌گرایانه‌ای دربردارنده عنصری دلبخواهی خواهد بود؛ حال بماند اینکه چنین توجیهی تا حد زیادی به مغالطه جایگزینی اتفاق با علت شبیه است. اگر هنر در حکم بازی والایی باشد که در آن اراده با خودش بازی می‌کند، «سبک» در حکم مجموعه قواعدی است که بازی بر‌حسب آن صورت می‌گیرد. و قاعده، خواه قواعدی فرمی (قواعدی شبیه به «ترزا ریما»، یا ردیف 12نتی، یا «روبرونمایی»)، خواه حضور «محتوایی» خاص باشد، همواره امری است تصنعی و من‌عندی. هیچ‌گاه آن‌طور که شایسته است نقش امر دلبخواهی و توجیه‌ناپذیر را وجهه همت قرار نداده‌اند. از آنجا که نقد دغدغه‌ای است که با «بوطیقا»ی ارسطو آغاز شد، تاکید بر ضرورت هنر منتقدان را فریفته خود کرده است. (ارسطو بر این نظر بود شعر به‌مراتب از تاریخ فلسفی‌تر است، این سخن او در صورتی مقبول می‌افتد که غرضش آن باشد که فهم هنرها را از وجه شمول گزاره‌هایی توصیفی، خاص و مبتنی بر واقعیت معاف کند. اما اگر منظور از این سخن آن است که هنرها شبیه به آنچه فلسفه در اختیار ما می‌گذارد، چیزی شبیه به «استدلال» فراهم می‌آورند، سخنی است بس گمراه‌کننده. از آن زمان تا به حال، استعاره اثر هنری به‌منزله «استدلال»، همراه با مفروضات و الزامات مقتضی با آن، الهام‌بخش اکثر منتقدان بوده است.) معمولا منتقدانی که می‌خواهند اثری هنری را به عرش اعلا برسانند، بر ذمه خود می‌بینند که هرجزء اثر را چنان سنجیده نشان بدهند که گویی به غیر از آن هر امکان دیگری منتفی است. و هنرمند‌جماعت همین که با رجوع به آثارش، نقش اتفاق‌ها، ضعف‌ها، حواس‌پرتی‌ها را به یاد می‌آورد، خود می‌داند که منتقدها دروغ به هم می‌بافند، خود می‌داند که به‌سادگی طور دیگری هم می‌شد از پس کار برآمد. آن حس گریزناپذیری که آثار بزرگ هنری به ذهن متبادر می‌کنند، ماحصل گریزناپذیری یا ضرورت کلیت آنهاست، نه اجزایشان. به بیان دیگر، گریزناپذیری اثر هنری همان «سبک» است. چنانچه اثری تا بدان حد دقیق و درست به‌نظر برسد، که تصور طور دیگری از آن (بدون لطمه یا خدشه) ممکن نباشد، این واکنش ماحاصل کیفیت سبکی آن اثر است. در بین آثار هنری آنهایی که از همه گیراتراند، در ما توهمی را دامن می‌زنند که انگار هنرمند یکسره «در» حصر سبک هیچ چاره دیگری نداشته است. ساخت پر‌زحمت، طاقت‌فرسا و متکلف «مادام بواری» و «اولیس» را با سادگی و هماهنگی آثاری مثل «از گزند و دلبستگی» و «مسخ» کافکا مقایسه کنید که همگی به یکسان آثاری دلپذیر‌اند. دو کتاب نخست به‌حق در زمره آثاری شکوهمند به‌حساب می‌آیند. اما هنری از همه شکوهمندتر است که نه سازمان‌یافته، بلکه پنهان‌کار به نظر بیاید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.