علیرغم این همه: امکانهای خلق ادبی بر مبنای ایدههای زبانی
«هرمس » یا «اورفه » ؟
امیر جلالی
ایمانوئل والرشتاین یکی از مصادیق بحران در زندگی معاصر را مواجهه فرهنگ و سیاست میداند. چه اتفاقی افتاد که نظام جهانی- یا به تعبیر والرشتاین «نظام بینالدولی»- به سمتی میل کرد که در نتیجه آن «فرهنگ» جایگزین سیاست، تاریخ و حتی جنبشهای هنری و ادبی شد؟ در گام نخست والرشتاین مدعی آن است که «فرهنگ» در قامت یک اصطلاح بار دو مفهوم را به دوش میکشد. فرهنگ در معنای نخست، فرهنگی افقی است. وظیفه دارد نسبت «من» و «دیگری» را مشخص و معین کند. از این بابت فرهنگ افقی با موقعیت تاریخی دولت-ملت تقدیر مشترکی دارد. دولتها، از نیمه دوم قرن نوزدهم به بعد یکی پس از دیگری علاوه بر قلمرو و تمامیت ارضی بر تمایز فرهنگی نیز تکیه میکنند. هر دولتی لاجرم فرهنگی ملی را نیز تعریف میکند. فرهنگستانهای زبان یکی از تجلیات همین فرهنگ افقی است. اما فرهنگ علاوه بر هویتیابی و هویتسازی، از جلوه دیگری نیز برخوردار است. فرهنگها در نظامی سلسلهمراتبی، «پست» و «عالی» را نیز طبقهبندی میکنند. بهعبارتی، حتی «بیفرهنگی» نیز در همین محور عمودی معنی پیدا میکند. در دل هر دولت-ملتی، فرهنگ در لایههای مختلف اجتماعی بهنحوی یکسان و یکپارچه توزیع
نمیشود. بر این منوال، در نظم موجود، همواره فرهنگ لایهای از اجتماع بر لایههای دیگر تقدم وجودی و منزلتی دارد. به بیان سادهتر، فرهنگ مفهومی پارادوکسی و شیزوفرنیک است. دولتهای مدرن از یکسو مجبورند، در قبال دولتهای دیگر «تنوع فرهنگی» ایجاد کنند و از سوی دیگر توامان در قلمرو جغرافیای سیاسی خود مبنا را بر همسانی فرهنگی همه آحاد جامعه قرار میدهند. والرشتاین به نیت انضمامیکردن «فرهنگ»، تعبیر «ژئوکالچر» را بجاتر و مناسبتر میداند. بهزعم وی، از قرن نوزدهم به بعد همه ساکنان کره زمین دارای حاکمیتاند. هیچکس بدون حاکمیت سیاسی بر پهنه گیتی زندگی نمیکند. اما مساله بر سر این است که مبنای تابعیت سیاسی، موروثی است یا جغرافیایی یا هردو؟ پناهندهها مظهر عینی افرادی هستند که در قلمروی جغرافیایی تابعیت دارند اما این احتمال هست که «شهروند» به حساب نیایند. معکوس این موقعیت را نیز میتوان تصور کرد؛ کسانی که نسلاندرنسل از هویتی موروثی برخوردارند، اما در ژئوکالچر، از هیچ حق تابعیتی بهره نمیبرند. درست در همین اوضاع و احوال است که هر حاکمیتی به ناچار فرهنگ عمودی (پستها-عالیها) مطلوب خود را به شکل فرهنگی افقی
(ما-دیگری) جا میزند یا با توسل به مفهوم جدیدالتاسیس «فرهنگ جهانی» تجلی افقی فرهنگ را با تجلی عمودی آن بر هم منطبق میکند. طی چنین فرآیندی، ساکنان ژئوکالچر سردرگم و بیپناه، در وضعیتی «برج بابلی» به شکل پاندولی درمیآیند که میان فرهنگ ملی و بینالمللی در نوسانند. و البته ماجرا همینجا خاتمه نمییابد، در عرصه هنرها و بهخصوص ادبیات، «زبان» نیز تغییر ماهیت مییابد. اما جالب اینجا است که در دهه هفتاد میلادی، در گرماگرم شکلگیری وضعیتی که هماینک با آن رودررو هستیم، دو کتاب در دو رشته مختلف با مبناهای مشترکی فضای فرهنگی مشابهی را ترسیم میکنند. والرشتاین در «ژئوپلتیک و ژئوکالچر» -که پیروز ایزدی آن را با نام «فرهنگ و سیاست در نظام متحول جهانی» ترجمه کرده است- از منظر اقتصاد سیاسی به بررسی تحول فرهنگ پرداخته است. این کتاب مجموعهای از مقالات والرشتاین است که وی آنها را از یکدهه قبل در نشریات مختلف منتشر کرده است. اما مقارن در همین زمان، جرالد برانز نیز در کتاب «شعر مدرن و ایده زبان»، تحولات خلق ادبی را با متغیر وضعیت سیاسی به روالی شبیه به والرشتاین تحلیل میکند. بدیهی است که اصطلاحات و دامنه بحث ایندو
با یکدیگر متفاوت است. از حاصلجمع تحلیل والرشتاین از «ژئوکالچر» و «ایدههای زبانی» جرالد برانز میشود به نتایجی دست یافت که چهبسا در درک ما از شرایط بغرنج خلق ادبی در ایران مثمرثمر باشد. از تبعات وضعیت پارادوکسی «فرهنگ» یکی هم این است که در عرصه خلق زبانی با دو رویکرد متفاوت به پیشواز ادبیات میرویم. ادبیات برحسب اینکه آرایش فرهنگهای افقی و عمودی به چه نحو باشد (والرشتاین)، دو ایده زبانی متفاوت را بهکار میگیرد (برانز). ایده نخست، زبان ادبی را «بیانگری ناب» قلمداد میکند. منظور از بیانگری ناب این است که نویسنده از طرز کاربست روزمره زبان تخطی میکند. برانز بر این باور است که این رویکرد صرفا بر مبنای بوطیقا و اقتضائات خلق ادبی نیست، بلکه در بافتی تاریخی ادبیات درصدد آن برمیآید تا نظام دلالتی زبان را دگرگون کند. زبان جای زمین را میگیرد و نویسندگان میکوشند تا رابطه دالها و مدلولها را جایگزین زبان رایج ساکنان قلمرو زبانی دولت- ملتها کنند. این ایده بهزعم برانز ملهم از مفهوم «ابژه» در نظر کانت است، زیرا بیانگری ناب، به تصویری از جهان را رقم میزند که در افق شناخت بشری و نظام دلالتی زبان محدود است.
برانز این ایده را «هرمتیک» نامگذاری میکند. ادبیات هرمتیک، ادبیاتی است که طبق آن نویسنده و شاعر مسیر فعالیت خود را در حیطه ساختار زبان تعریف میکند. به همین دلیل جرالد برانز، بنیانگذار ایده هرمتیکی ادبیات را «فلوبر» میداند. کتاب تخیلی فلوبر- «کتابی درباره هیچ»- کتابی است که هیچ ارجاعی به جهان بیرون ندارد و قوامش را از سبک و قدرت استفاده از زبان کسب میکند. این کتاب همانطور که فلوبر میگفت مثل زمین بدون اینکه به جایی متصل باشد، با نیروی جاذبه خود در کیهان شناور است. درنتیجه این «کتاب»، هیچ موضوع مشخصی ندارد. یا دستکم اگر موضوع مشخصی هم داشته باشد، این موضوع «نامریی» است. اما تحقق ادبیات از طریق ایده زبانی دیگری نیز امکانپذیر است. این ایده دوم که برانز از آن با نام «ایده اورفییک زبان ادبی» یاد میکند، زبان و زندگی را در هم ادغام میکند. اورفه شاعر اساطیری یونان باستان که با سرودخوانیاش میکوشید همسر متوفایش-اوریدیس- را از جهان مردگان به زمین بازگرداند، وجه تسمیه این ایده است. در این ایده شکل دادن به زبان اثر ادبی مابازای ایجاد جهانی تازه است. بر مبنای ایده نخست، زبان از واقعیت جهان، واقعیتر است. در
واقع ادبیات در این ایده با هیولایی به اسم «معنا» دستوپنجه نرم میکند. اثر ادبی تا حد ممکن نباید ارجاعی به بیرون از زبان داشته باشد. در «ایده دوم»، زبان مقدم بر واقعیت جهان است و از اینرو تغییر فرمهای زبانی تلقی ما از واقعیت جهان را تغییر میدهد. ایده اورفییک، به جای بیانگری به مساله «حضور زبانی» میپردازد. اگر ایده هرمتیکی بر تضاد میان زبان و واقعیتهای زیسته مبتنی است، در ایده اورفییک، ادبیات در هیات وجه ضروری هر زبان، جهان را از نو دیگرگون میکند. بنابراین دردوران مدرن با دو وجه خلق ادبی رودرروییم. مظاهر این دو تلقی را در آثار شاخص ادبیات مدرن نیز مییابیم. از یکسو جویس دوبلین خود را با زبانی زیر و زبر شده از نو میآفریند. از این منظر، «اولیس» ایرلندی را به مخاطب نشان میدهد که از واقعیت ایرلند واقعیتر است. حتی انسان جویس چیزی بیشتر یا کمتر از حیوان ناطق است. زبان برای استیفن و لئوپلد واقعیتر از آن است که واقعیت جهان پیرامون را معنادار کند. نظم دلالتی زبان در روایت جویس مدام با محدودیتهای انسانی برخورد میکند. در حین خواندن اولیس، از غذا و دارو گرفته تا قضا و اقتضای حاجتهای جسمانی، انواع
متفاوتی از موانع معنابخشی زبان را شاهدیم. از این بابت جویس اوج ایده هرمتیکی زبان است. فراموش نکنیم که جویس درپسزمینه «اولیس» میکوشد تا ایرلند را از شر زبان انگلیسی نجات بدهد. اما از سوی دیگر شاید فاکنر شاخصترین نماینده «ایده اورفییک زبان ادبی» باشد. «یوکناپاتافا»، جغرافیایی است یکسره مخلوق روایت فاکنری. فاکنر در اوج تقسیم جهان به شرق و غرب، از «جنوب» سخن میگوید. جنوب او را همواره باید در گیومه نوشت. این «جنوب» نه هندسی که توپوگرافیک است. در شمال جغرافیایی همان قدر «جنوب» مستتر است که چهبسا در جنوب جهان خبری از«جنوب» نباشد. «جنوب» فاکنر حتی به روان دمی نیز سرایت میکند. ایده اورفییک زبان، به مکانی در تخیل مجال بروز میدهد و در ادامه این مکان چشمانداز ما از محیط پیرامون را تغییر میدهد. نتیجه آنکه، جویس در پی آن بود تا با ایده هرمتیکی زبان، در نظام سلسلهمراتبی فرهنگ بریتانیا و ایرلند رخنه کند و پایههای فرهنگ عمودی را به لرزه درآورد. اما فاکنر متکی به ایدهای اورفییک، فرهنگ ظاهرا افقی شمال و جنوب را زیر و رو کرد. با تجربه آثار او درمییابیم که شمالیها و جنوبیها نه واحدهایی مساوی در کنار هم، که
بر حسب نسبت «ما» و «آنها» به شکل موجوداتی «پست» و «عالی» تعریف میشوند. به جز جویس و فاکنر نویسندگان و شاعران بسیاری، در بطن ادبیات مدرن به ایدههای هرمتیکی و اورفییک خلق زبانی نمود بخشیدهاند که بر مبنای معیارهای جرالد برانز میشود به سادگی فهرستی از نویسندگان و شاعران هر دو طیف ایدههای زبانی تهیه کرد. اما مساله بر سر این است که در برخورد انتقادی با ادبیات ایران، این قطببندی به چه صورتی در میآید؟ به بیان سادهتر، چه اتفاقی افتاده است که مثلا نمود عینی ایده هرمتیکی درایران شعری است که نه از واقعیت محیط پیرامون که از واقعیت خودش صرفنظر میکند (شعر زبانگرا). یا جلوه اورفییک زبان، شعری میشود که بر حسب خلق زبانی جلوه تازهای به جهان نمیبخشد و به هیچ «امر نو»یی نمیانجامد؛ بلکه جهان مابعد و ماقبل خلق زبانی کاملا بر هم منطبقاند و جز سرخوشی از تبدیل زندگی روزمره به «چیزی فرهنگی» دستاورد دیگری ندارند. علایمی به چشم میخورد که «ادبیات» امروز ایران چندان «فارسی» نیست. چنین که برمیآید، فرهنگ عمودی-حول محور انحصار- به فرهنگ افقی مبتنی بر رقابت پناه آورده است. آنچه از آن غالبا به ادبیات پستمدرن ایران مراد
میکنند، ربط زیادی به «پستمدرنهای جهان» ندارد، بلکه خود کلان-روایتی است از غلبه بحران فرهنگ به امکانپذیری خلق ادبی. فارغ از کیفیت نظریه ادبی در ایران، در پس وجههای ظاهرالصلاح، مطبوعات و دانشگاه دست در دست هم مروج ادبیاتی هستند که مدام جای فرهنگسازی و فرهنگپذیری را عوض بدل میکنند. یکی فرهنگ عمودی را با معیارهایی افقی پاداش میدهد و دیگری فرهنگ افقی را با هزار صغرا کبرا آنقدر بالا پایین میکند که به شکل فرهنگی عمودی درآید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.